Heinrich Heine | Κομμουνισμός ο Σκυθρωπός ήρωας.

Δημοσιεύτηκε στο τρίτο τεύχος του Shades Magazine.

Εισαγωγικό σημείωμα του Benjamin Conti. Μετάφραση: Homo Negativus

Ο εβραϊκής καταγωγής Christian Johann Heinrich Heine ήταν ο σημαντικότερος γερμανόφωνος ποιητής μετά τον Goethe. Η επιρροή του στη γερμανόφωνη ποίηση υπήρξε ιδιαίτερα φλογερή και αυτό γιατί για πρώτη φορά εισήγαγε την απλή καθημερινή γλώσσα των ανθρώπων στα ποιήματα του. Εκτός από ποιητής, υπήρξε σημαντικός κριτικός λογοτεχνίας και δημοσιογράφος. Ξεχώρισε για την λυρικότητα του, ακόμα και στα δημοσιογραφικά του άρθρα. Ο Heine γεννήθηκε στο Düsseldorf της Γερμανίας στις 13 Δεκέμβρη του 1797, στα τέλη του 18 αιώνα. Ήρθε, δηλαδή, στη ζωή στο κατώφλι μιας νέας -για την ανθρωπότητα- εποχής, που ήταν ακόμα μεθυσμένη από τις διαφωτιστικές ιδέες.

Ο Heine ήταν ένα γνήσιο τέκνο της εποχής του κι αυτό γιατί γεννήθηκε σε μια μεταβατική περίοδο από την σκοπιά της Ιστορίας των Ιδεών, δηλαδή κάπου εκεί ανάμεσα στην εποχή των νικηφόρων αστικών επαναστάσεων, της λεγόμενης «Άνοιξης των Λαών» και της ανόδου του προλεταριάτου μέσα από τα ίδια τα σπλάχνα της νεαρής αστικής κοινωνίας, όπου σε συνδυασμό με τα επαναστατικά γεγονότα στο γερμανικό έδαφος το 1848, έμελλε να επηρεάσουν ιδιαίτερα τη γραφή και τη σκέψη του. Λόγω του ιδιαίτερα αντισημιτικού περιβάλλοντος που επικρατούσε τότε στη Γερμανία, ήταν κι αυτός ένας από τους Εβραίους διανοούμενους που, στην αγωνία του για αφομοίωση αλλά και για την επαγγελματική του αποκατάσταση, ασπάστηκε τον προτεσταντισμό. Αυτή του η κίνηση δεν έπαιξε όμως κάποιο ιδιαίτερο ρόλο στη ζωή του. Το αντίθετο μάλιστα· υπήρξε σθεναρός πολέμιος των θρησκειών και κάθε πολιτικής τυραννίας. Ο Heine ήταν ένας αριστερός εγελιανός, επηρεασμένος και από τις ιδέες των ουτοπικών σοσιαλιστών, λίγο-πολύ απογοητευμένος από την πορεία του κόσμου, καθώς έβλεπε την αστική κοινωνία να αποτυγχάνει.

Όπως συνέβη και με την σκέψη του Feuerbach, ήταν μάλλον ένα ιστορικό προϊόν της φιλοσοφικής μετάβασης μεταξύ του ιδεαλισμού του Hegel και της υλιστικής κριτικής του Marx. Εξερευνώντας κανείς τα πρώτα του έργα θα δει ότι είχαν ρομαντικό χαρακτήρα, για να αποκτήσουν όμως στη συνέχεια περισσότερη αοριστία. Ο Heine έγραψε μια σημαντική κριτική εναντίον της Ρομαντικής σχολής. Το γεγονός αυτό οδήγησε τον θεατρικό συγγραφέα Peter Hacks να τον χαρακτηρίσει ως ένα «αυτόπτη μάρτυρα» της «ασθένειας του ρομαντισμού».

Αν και αρχικά ο Ηeine ήταν ιδιαίτερα σκεπτικιστής απέναντι στις ιδέες του νεαρού Marx, συνδέθηκε μαζί του. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι ο Heine ήταν ένας συγγραφέας πολιτικός από κάθε άποψη. Ωστόσο, για αρκετό καιρό το έργο και η σκέψη του αγνοήθηκαν στην άλλοτε Δυτική Γερμανία. Αυτό οφειλόταν ασφαλώς στα αντικειμενικά εμπόδια που έθετε ο Ψυχρός Πόλεμος, διότι στη ΛΔΓ η ρήση του Georg Lukacs για τον Heine ως “ιδεολόγο της προώθησης της δημοκρατικής επανάστασης της εποχής του προς την προλεταριακή” θεωρείτο επί μακρόν ως βάση της εκεί έρευνας. Καθοριστικό ρόλο σε αυτό έπαιξε η γνωριμία του Heine με τον Karl Marx στα μέσα της δεκαετίας του 1840. Αυτό στη συνέχεια είτε αποκρύφθηκε είτε υποβαθμίστηκε στην ερευνητική βιβλιογραφία.

Το σημαντικότερο σημείο αναφοράς της πολιτικής σκέψης του Heine ήταν, όπως και των περισσότερων διανοουμένων της εποχής του, η φιλοσοφία του Georg Wilhelm Friedrich Hegel. Ειδικότερα, ο Heine υιοθέτησε από τον Hegel την ιδέα ότι όλες οι ιστορικές πράξεις δεν είναι παρά εκβλάστηση των προϋπαρχουσών ιδεών και, επομένως, ότι οι ιδέες είναι η κύρια κινητήρια δύναμη της ιστορικής προόδου. Αυτή η πεποίθηση για τη δύναμη του ιδεαλισμού οδήγησε τον Heine στη συνειδητοποίηση ότι ο συγγραφέας, ως πνευματικός γεννήτορας ιδεών, έχει μια ιδιαίτερη ευθύνη ενώπιον της ιστορίας.

Ο Heine είχε τραγικό τέλος. Κυνηγημένος για χρόνια από την γερμανική εξουσία, εξορίστηκε ενώ πολλά από τα έργα του απαγορεύτηκαν και καταστράφηκαν. Πέθανε κυριολεκτικά πάμφτωχος και παράλυτος από μια σοβαρή ασθένεια που τον βασάνιζε. Με την άνοδο των εθνικοσοσιαλιστών στην εξουσία –δεδομένου μάλιστα ότι ήταν και Εβραίος–, τα βιβλία του απαγορεύτηκαν ξανά και κάηκαν στην χώρα που ύμνησε μέσα από τα ποιήματα του.

Το γράμμα που ακολουθεί γράφτηκε από τον Heine το 1842 στο Παρίσι. Βρίσκεται στην γαλλική έκδοση των Πλήρων Έργων που που εκδόθηκε από τον Michel Lévy Frères, το 1855 υπό την επίβλεψη του Heine. Το κείμενο μεταφράστηκε από την αγγλική έκδοση που βρίσκεται στο marxists.org

Γράμμα XLIV

Παρίσι, 20 Ιουνίου, 1842

Σε μια χώρα όπου η ματαιότητα έχει τόσο πολλούς ένθερμους οπαδούς, η εκλογική περίοδος πάντα θα χαρακτηρίζεται από μεγάλη αναστάτωση. Και καθώς το μεγαλείο του να είσαι βουλευτής δεν ερεθίζει μόνο την περηφάνια αλλά οδηγεί επίσης στις πιο προσοδοφόρες θέσεις και στην μεγαλύτερη επιρροή· καθώς δεν είναι μόνο η φιλοδοξία στο παιχνίδι αλλά και η απληστία· καθώς αφορά, επίσης, τα υλικά αυτά συμφέροντα στα οποία η εποχή μας έχει αφιερώσει μια φανατική λατρεία, για τους λόγους αυτούς η εκλογή βουλευτών είναι μια πραγματική ιπποδρομία μετ’ εμποδίων, μια ιπποδρομία που στον εξωτερικό παρατηρητή φαίνεται περισσότερο αξιοπερίεργη παρά ικανοποιητική. Γιατί δεν κάνουν την εμφάνισή τους τα θελκτικότερα και καλύτερα άλογα στον ιππόδρομο του πολιτικού αυτού αθλήματος· δεν υπερισχύουν οι μεγαλόψυχες φυσικές ποιότητες της δύναμης, του καθαρού αίματος και της επιμονής, αλλά αποκλειστικά η ικανότητα της ταχύτητας. Δεν είναι λίγα εκείνα τα ευγενή άτια, των οποίων τα ρουθούνια αναπνέουν με το πιο φλογισμένο κι επιθετικό θάρρος και τα μάτια τους λαμπυρίζουν με σπίθες λογικής, που χάνουν από ένα οικτρό παλιάλογο που είχε ειδικά προετοιμαστεί για νίκες στην καριέρα αυτή. Σ’ αυτή την αρένα, τα ζωηρά και θρασεία άλογα σχεδόν αμέσως αφηνιάζουν τη λάθος στιγμή και ξεστρατίζουν στον καλπασμό τους. Μόνο η καλά εκπαιδευμένη μετριοπάθεια φτάνει στον στόχο. Είναι αυτονόητο πως, αν ένας Πήγασος λάμβανε μέρος στον κοινοβουλευτικό αγώνα, θα ένοιωθε χίλια είδη αηδίας, γιατί το φτωχό πλάσμα έχει φτερά και θα μπορούσε μια μέρα να πηδήξει ψηλότερα απ’ όσο θα του επέτρεπε η οροφή του Παλαί Μπουρμπόν¹.

Αλλά τι σημασία έχει αυτό για μας; Εκείνο που μας ενδιαφέρει δεν είναι ο σαματάς των ψηφοπάζαρων, το ποδοβολητό και τα χλιμιντρίσματα του εγωισμού, ο αναβρασμός των πιο βρώμικων συμφερόντων που ντύνουν τον εαυτό τους με τα πιο όμορφα χρώματα ή οι κραυγές των ιπποκόμων και η βρώμα της κοπριάς: το μόνο που μας νοιάζει είναι αν οι εκλογές θα είναι επωφελείς ή επιζήμιες για το υπουργείο στην εξουσία. Ακόμη δεν μπορούμε να προαναγγείλουμε κάτι θετικό όσον αφορά το ζήτημα. Και όμως, η μοίρα της Γαλλίας, και ίσως ολόκληρου του κόσμου, εξαρτάται απ’ το ερώτημα του ποιος θα έχει την πλειοψηφία στη νέα Αίθουσα². Σε καμία περίπτωση δεν θέλω να προωθήσω την ιδέα ότι ανάμεσα στους νέους βουλευτές ίσως προκύψουν πανίσχυροι ξιφομάχοι ικανοί να ωθήσουν το κίνημα στην έσχατη δριμύτητά του. Όχι, οι νεοαφιχθέντες θα δράσουν μόνο μέσα από λόγια, και ακόμη περισσότερα λόγια, και θα φοβούνται τη δράση όσο και οι προκάτοχοί τους. Ακόμη και ο πιο αποφασισμένος μεταρρυθμιστής στην Αίθουσα δεν θέλει να ανατρέψει βίαια την υπάρχουσα κατάσταση: θέλει μόνο να εκμεταλλευτεί προς όφελός του ορισμένες ανησυχίες των δυνάμεων που δρουν στα ψηλά στρώματα της κοινωνίας και ορισμένες ελπίδες που σιγοκαίουν στα χαμηλά: τον φόβο των ανωτέρων και την επιθυμία των κατωτέρων. Αλλά η στιγμιαία σύγχυση, οι δυσκολίες και επιπλοκές στις οποίες μπορεί να βρεθεί η κυβέρνηση ως αποτέλεσμα των μηχανορραφιών αυτών θα μπορούσαν να δώσουν στις κρυμμένες δυνάμεις, που καρτερούν στις σκιές, το σήμα για την έκρηξή τους και όπως πάντα, η επανάσταση περιμένει μία κοινοβουλευτική πρωτοβουλία. Ο τρομακτικός τροχός θα έμπαινε τότε και πάλι σε κίνηση και θα βλέπαμε αυτή τη φορά έναν ανταγωνιστή που ίσως να αποδεικνυόταν ο τρομερότερος όλων όσων έχουν παλέψει με την υπάρχουσα τάξη πραγμάτων. Αυτός ο ανταγωνιστής διατηρεί ακόμη την ανωνυμία του και διαμένει σαν φτωχοδιάβολος στα υπόγεια της επίσημης κοινωνίας, στις κατακόμβες εκείνες όπου, εν μέσω θανάτου και αποσύνθεσης, βλασταίνει και ανθίζει η νέα ζωή.

Κομμουνισμός είναι το κρυφό όνομα του επιβλητικού αυτού αντιπάλου, ο οποίος θέτει την αρχή του προλεταριάτου με όλες της τις συνέπειες απέναντι στο τωρινό καθεστώς της αστικής τάξης. Φοβερή είναι η μάχη που θα γίνει. Πώς θα τελειώσει; Μόνο οι θεοί και οι θεές που πλάθουν το μέλλον γνωρίζουν. Εμείς απ’ την πλευρά μας το μόνο που ξέρουμε είναι ότι ο κομμουνισμός, αν και προς το παρόν δεν συζητιέται πολύ, και παρόλο που διάγει μία αρρωστημένη ζωή μες σε κρυφές σοφίτες και πάνω σε άθλιο άχυρο, είναι παρ’ όλα αυτά ο σκυθρωπός ήρωας στον οποίο έχει ανατεθεί ένας σπουδαίος, αν και μεταβατικός, ρόλος στη σύγχρονη τραγωδία και ο οποίος περιμένει απλά το σήμα του για να ανέβει στη σκηνή. Δεν πρέπει ούτε στιγμή να χάσουμε απ’ τα μάτια μας τον ηθοποιό αυτόν και από καιρό σε καιρό θα στέλνουμε ανακοινώσεις σχετικά με τις μυστικές πρόβες στις οποίες προετοιμάζεται για το ντεμπούτο του. Τέτοιες παρατηρήσεις θα είναι μάλλον σημαντικότερες από όλες τις αναφορές σχετικά με τις εκλογικές μανούβρες, τους κομματικούς διαξιφισμούς και τις ίντριγκες των υπουργικών συμβουλίων.