Μετά του ξεκίνημα του πολέμου στην Ουκρανία, στα πλαίσια της ομάδα μελέτης του shades, μελετήσαμε κάποια γενικά σημεία από το βιβλίο του Karl Liebknecht με τίτλο Μιλιταρισμός και Αντιμιλιταρισμός Το κείμενο αυτό είναι φοβερά επίκαιρο, μια κληρονομιά που μας άφησαν οι κομμουνιστές-τριες της Γερμανίας για τον πόλεμο. Στα ελληνικά το βιβλίο κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Μαρξιστικό Βιβλιοπωλείο. Παρακάτω δημοσιεύουμε κάποια αποσπάσματα σε μορφή σημειωματαρίου.
– Μιλιταρισμός και Αντιμιλιταρισμός
Πρέπει να δούμε τον μιλιταρισμό ως ένα φαινόμενο βαθιά ριζωμένο στη δομή των ταξικά διαιρεμένων κοινωνιών και εμφανίζεται ανάλογα με τις φυσικές, πολιτικές, κοινωνικές και οικονομικές περιστάσεις σε κάθε κράτος και επικράτεια σε μια τεράστια ποικιλία μορφών. Ο μιλιταρισμός είναι ένα από τα πιο σημαντικά δείγματα της ζωής των περισσότερων κοινωνιών, γιατί είναι η πιο ισχυρή, πιο συγκεντρωτική και πιο αποκλειστική έκφραση του εθνικού, πολιτιστικού και ταξικού ενστίκτου αυτοσυντήρησης, του πιο στοιχειώδους από όλα τα ένστικτα.
Μια ιστορία του μιλιταρισμού, με τη βαθύτερη έννοια, αποκαλύπτει την ουσία της ανθρώπινης ανάπτυξης και της κινητήριας δύναμης της, και μια ανατομία του καπιταλιστικού μιλιταρισμού έχει σαν επακόλουθο την αποκάλυψη των πιο κρυφών κι ελάχιστα φανερών ριζών του καπιταλισμού. Η ιστορία του μιλιταρισμού πρέπει να ιδωθεί ταυτόχρονα ως η ιστορία των πολιτικών, κοινωνικών, οικονομικών και γενικά των πολιτιστικών σχέσεων έντασης ανάμεσα σε κράτη και έθνη, καθώς και ως η ιστορία των ταξικών αγώνων μέσα σε κάθε κράτος έθνος.
– Κάποια γενικά σημεία
Η βάση κάθε κοινωνικής σχέσης εξουσίας βασίζεται στην ανωτερότητα της φυσικής δύναμης, που σαν κοινωνικό φαινόμενο δεν εμφανίζεται με τη μορφή μεγαλύτερης φυσικής δύναμης των ατόμων, αφού σε ότι αφορά αυτή τη σχέση, ένας άνθρωπος αξίζει όσο και κάθε άλλος, και μια καθαρά αριθμητική πλειοψηφία είναι αποφασιστική. Η σχέση των αριθμών δεν ανταποκρίνεται απλά στην αριθμητική σχέση ανάμεσα σε ομάδες ατόμων με αντίθετα συμφέροντα, αλλά καθορίζεται – αφού δεν έχουν όλοι συνείδηση των συμφερόντων τους, ειδικά των θεμελιακών τους συμφερόντων, και πάνω από όλα αφού δεν αναγνωρίζουν όλοι τα συμφέροντα της τάξης τους σαν δικά τους – ουσιαστικά από το επίπεδο διανοητικής και ηθικής ανάπτυξης κάθε τάξης, με την οποία ορίζεται ο βαθμός έκτασης και έντασης της ταξικής συνείδησης. Το διανοητικό και ηθικό επίπεδο καθορίζεται καθ’εαυτό από την οικονομική θέση κάθε ομάδας με ιδιαίτερα συμφέροντα τάξης, ενώ η κοινωνική και πολιτική θέση αντιπροσωπεύει μάλλον μια συνέπεια, αν και βέβαια αυτή η συνέπεια είναι έντονα οπισθοδρομική και μια έκφραση της σχέσης εξουσίας.
Η καθαρά οικονομική κυριαρχία, επίσης, συμβάλλει άμεσα στη μετατόπιση και τη σύγχυση της αριθμητικής αναλογίας, αφού η οικονομική καταπίεση δεν επιδρά μόνο στο ύψος του διανοητικού και ηθικού επιπέδου και συνακόλουθα στη συνείδηση των ταξικών συμφερόντων, αλλά παράγει επίσης μια τάση να δράσει κανείς σύμφωνα με αυτό το, λίγο πολύ, κατανοητό ταξικό συμφέρον. Το γεγονός ότι ο πολιτικός μηχανισμός της τάξης που έχει τον έλεγχο, της παρέχει τα αυξημένα μέσα της εξουσίας για να «διορθώνει» την αριθμητική σχέση υπέρ των συμφερόντων της άρχουσας ομάδας, το βλέπουμε σε όλους τους γνωστούς θεσμούς: αστυνομία, δικαστήρια, σχολεία, μαζί με την εκκλησία, που πρέπει να την αναφέρουμε κι αυτήν εδώ – θεσμούς που δημιουργούνται από το πολιτικό και νομοθετικό μηχανισμό και χρησιμοποιούνται σαν εκτελεστικά και διοικητικά όργανα. Οι δύο πρώτοι δουλεύουν κύρια με τις απειλές, τους εκφοβισμούς και τη βία, το σχολείο βασικά μπλοκάροντας όλα τα κανάλια από τα οποία η ταξική συνείδηση μπορεί να ταξιδέψει στο μυαλό και τη καρδιά. Η εκκλησία, από την άλλη μεριά, εργάζεται πιο αποφασιστικά ξυπνώντας ένα πάθος για τις απολαύσεις του παραδείσου και ένα φόβο για τα βασανιστήρια της κόλασης.
Αλλά ακόμα και έτσι η καθορισμένη, η αριθμητική σχέση δεν αποφασίζει απόλυτα για τις σχέσεις εξουσίας. Ένας οπλισμένος άνθρωπος αυξάνει τη φυσική του δύναμη κατά πολύ με την κατοχή του όπλου. Ο βαθμός της αύξησης εξαρτάται από την ανάπτυξη της τεχνικής των όπλων, που περιλαμβάνει την οχύρωση και τη στρατηγική. Η διανοητική και οικονομική κυριαρχία μιας ομάδας με ιδιαίτερα προσόντα πάνω σε μια άλλη, μετατρέπεται σε απλή, φυσική κυριαρχία με την κατοχή όπλων ή καλύτερων όπλων από την πλευρά της άρχουσας τάξης. Αυτή η δυνατότητα δημιουργείται, έτσι, από την πλήρη κυριαρχία μιας ταξικά συνειδητής μειοψηφίας πάνω σε μια ταξικά συνειδητή πλειοψηφία.
Ακόμα κι όταν η διαίρεση σε τάξεις καθορίζεται από την οικονομική θέση, η πολιτική σχέση εξουσίας ανάμεσα στις τάξεις καθορίζεται από την οικονομική θέση των ατόμων μόνο κατά αρχή κατά δεύτερο λόγο, καθορίζεται από τα άπειρα πνευματικά, ηθικά και φυσικά μέσα εξουσίας που είναι στη διάθεση της οικονομικά κυρίαρχης τάξης, μέσω της οικονομικής, ταξικής της θέσης. Το γεγονός ότι αυτά τα όργανα εξουσία που υπάρχουν δεν μπορούν να επηρεάσουν τις ταξικές διαιρέσεις, εφόσον αυτές δημιουργούνται από ένα εντελώς ανεξάρτητο σύστημα συνθηκών, σύμφωνα με ένα νόμο που μοιάζει με τους νόμους της φύσης, εξαναγκάζει ορισμένες τάξεις που θα μπορούσαν κάλλιστα να αντιπροσωπεύουν μια πλειοψηφία, σε οικονομική εξάρτηση από άλλες τάξεις, που θα μπορούσαν να αντιπροσωπεύουν μια ελάχιστη μειοψηφία – εξάρτηση που ούτε η ταξική πάλη ούτε οποιαδήποτε μέσα πολιτικής εξουσίας μπορούν να αφανίσουν. Η ταξική πάλη μπορεί έτσι να είναι μια πάλη για την ανάπτυξη της ταξικής συνείδησης ανάμεσα στους ταξικούς συντρόφους – που σημαίνει και προθυμία για πραγματοποίηση επαναστατικών έργων και για θυσία για τα συμφέροντα της τάξης – και μια πάλη για την κατάληψη των μέσων της εξουσίας, που έχουν μεγαλύτερη σημασία για τη δημιουργία ή την εξάλειψη της ταξικής συνείδησης, καθώς και για την κατάληψη των φυσικών και διανοητικών μέσων της εξουσίας, που η κατοχή τους σημαίνει τον πολλαπλασιασμό της φυσικής δύναμης.
– Αυτό αποδεικνύει πόσο σημαντικό ρόλο παίζει η τεχνική των όπλων στους κοινωνικούς αγώνες.
Σε κάθε περίπτωση: Όποιος κατέχει το μονοπώλιο των όπλων και της βίας έχει λοιπόν δίκιο ακόμα και όταν υποθέσουμε ότι μια τάξη που είχε τα πολιτικά μέσα εξουσίας και τα έχασε, μπορεί για ένα διάστημα να διατηρήσει την πολιτική κυριαρχία της με τα όπλα και ας έχει χαθεί η οικονομική ανωτερότητα της. Όπως για παράδειγμα έγινε στη φεουδαρχία.
Γενική ιστορία του μιλιταρισμού.
Σε αυτό το κεφάλαιο ο Λίμπκνεχτ κάνει μια αναδρομή τι σημαίνει η χρήση των όπλων σε κατώτερες βαθμίδες της κοινωνικής εξέλιξης ακόμα και σε πρωτόγονες κομμουνιστικές κοινωνίες. Ότι για παράδειγμα τα όπλα ήταν ταυτόχρονα μέσα απόκτησης τροφής και προστασίας από άγρια θηρία.
Δίνει όμως και παραδείγματα από τη Ρώμη και την αρχαία Ελλάδα όπου η κατοχή και η ποιότητα οπλισμού των πολιτών εξαρτιόταν από την κοινωνική τους θέση.
– Καπιταλιστικός μιλιταρισμός.
Ο μιλιταρισμός δεν αποτελεί χαρακτηριστικό γνώρισμα του καπιταλισμού μόνο αλλά όλων των ταξικά διαιρεμένων κοινωνιών στον ιστορικό χρόνο.
Ο καπιταλισμός, βέβαια, όπως και κάθε άλλη ταξικά διαιρεμένη κοινωνία, αναπτύσσει τη δική του μορφή μιλιταρισμού: Ο μιλιταρισμός πηγάζει από συγκεκριμένους σκοπούς, που διαφέρουν ανάλογα με το είδος της κοινωνικής τάξης πραγμάτων. Στο καπιταλιστικό στάδιο ανάπτυξης αρμόζει καλύτερα ένας στρατός βασισμένος στη γενική στρατιωτική θητεία, ένας στρατός που αν και βασίζεται στις κατώτερες κοινωνικές τάξεις και διαστρωματώσεις δεν είναι φιλικός προς αυτές αλλά το αντίθετο.
Μερικές φορές ο καπιταλιστικός μιλιταρισμός εμφανίζεται συνήθως σε δύο μορφές ως μόνιμος στρατός και ως εθνοφυλακή.
Ο στρατός σε καπιταλιστικές συνθήκες είναι πρώτα από όλα ένας εθνικός θεσμός προορισμένος να επιτίθεται ενάντια σε ένα εξωτερικό εχθρό ή για την άμυνα απέναντι σε ένα εξωτερικό εχθρό. Και αυτό δεν μπορεί να εξαφανιστεί όσο υπάρχει καπιταλισμός, γιατί ο πόλεμος για τον καπιταλισμό όπως είπε ο Μόλτε είναι «ένας κρίκος στη θεία τάξη του κόσμου» . Οι πολεμικές συγκρούσεις ανάμεσα σε διαφορετικά μπλοκ της καπιταλιστικής κυριαρχίας είναι αναπόφευκτος.
Ακόμα και αν η λειτουργία του μιλιταρισμού ενάντια σε ένα εξωτερικό εχθρό περιγράφεται σαν εθνική λειτουργία, αυτό δεν σημαίνει ότι είναι μια λειτουργία που υπακούει στα συμφέροντα των υποτελών τάξεων που η καπιταλιστική κυριαρχία εξουσιάζει και εκμεταλλεύεται. Το προλεταριάτο σε όλο το κόσμο δεν μπορεί και γνωρίζει ότι δεν έχει κανένα κέρδος από την πολιτική αυτή που θεωρεί αναγκαίο το ότι ο μιλιταρισμός ενάντια στον εξωτερικό εχθρό πρέπει να συνεχίσει να υπάρχει. Στην πραγματικότητα τα συμφέροντα του προλεταριάτου είναι αντίθετα με το μιλιταρισμό που φυσικά υπηρετεί την άρχουσα καπιταλιστική τάξη στη διαιώνιση της εκμετάλλευσης.
