Πρώτη δημοσίευση: https://hangovertheory.substack.com/p/walter-benjamin
[ επιλεγμένα αποσπάσματα από το Convolute D της εργασίας περί στοών (Passagen-Werk) ]
Η αναμονή είναι ζωή
Βίκτωρ Ουγκώ
[D2,7] Βαριόμαστε όταν δεν ξέρουμε τι περιμένουμε. Αυτό που όντως ξέρουμε, ή νομίζουμε ότι ξέρουμε, είναι σχεδόν πάντα η έκφραση της επιπολαιότητάς μας ή της απροσεξίας μας. Η ανία είναι το κατώφλι προς σπουδαίες πράξεις. Τώρα, θα ήταν σημαντικό να ξέρουμε: Ποιά είναι η διαλεκτική αντίθεση της ανίας;
[D2,8] Το σχετικά χιουμοριστικό βιβλίο του Emile Tardieu, L’ Ennui (Παρίσι, 1903), του οποίου η κύρια θέση είναι ότι η ζωή είναι άσκοπη και αβάσιμη και ότι κάθε προσπάθεια για ευτυχία και γαλήνη είναι μάταια, κατονομάζει τον καιρό σαν ένα από τους πολλούς παράγοντες που υποτίθεται ότι προκαλούν την ανία. Αυτό το έργο μπορεί να θεωρηθεί ένα είδος σύνοψης του εικοστού αιώνα.
[D2a,1] Η ανία είναι ζεστό γκρι ύφασμα με εσωτερική επένδυση από το πιο στιλπνό και χρωματιστό μετάξι. Βρισκόμαστε στο σπίτι μας τότε στα αραβουργήματα της επένδυσής του. Αλλά ο κοιμώμενος φαίνεται βαριεστημένος και γκρίζος μέσα στα σκεπάσματά του. Και όταν αργότερα ξυπνά και θέλει να μιλήσει για αυτά που ονειρεύτηκε, επικοινωνεί κατά βάση αυτή την ανία. Γιατί ποιός θα μπορούσε με ένα χτύπημα να γυρίσει την εσωτερική επένδυση του χρόνου προς τα έξω; Παρόλα αυτά το να διηγείσαι όνειρα δε σηματοδοτεί τίποτα άλλο. Και με κανέναν άλλο τρόπο δεν μπορεί κανείς να αντιμετωπίσει τις στοές – δομές εντός των οποίων ξαναζούμε, σαν όνειρο, τη ζωή των γονιών και των παππούδων μας, όπως το έμβρυο στη μήτρα ξαναζεί τη ζωή των ζώων. Η ύπαρξη σε αυτούς τους χώρους ρέει άρα χωρίς τονισμό, σαν τα γεγονότα στα όνειρα. Η περιπλάνηση (flânerie) είναι η ρυθμική αυτού του ύπνου. Το 1839, μια οργή για τις χελώνες συνεπήρε το Παρίσι. Μπορεί κανείς να φανταστεί το κομψό σύνολο να μιμείται το βάδισμα αυτού του πλάσματος πιο εύκολα στις στοές παρά στις λεωφόρους. Flâneur.
[D2a,2] Η ανία είναι πάντα η εξωτερική επιφάνεια ασυνείδητων γεγονότων. Γι’ αυτό το λόγο, φάνηκε στους σπουδαίους δανδήδες σαν ένα σημάδι διάκρισης. Στολίδι και ανία.
[D2a,4] Η εργοστασιακή εργασία ως οικονομική υποδομή της ιδεολογικής πλήξης των ανώτερων τάξεων. “Η άθλια ρουτίνα της ατελείωτης αγγαρείας και του μόχθου στην οποία η ίδια μηχανική διαδικασία επαναλαμβάνεται ξανά και ξανά, μοιάζει με την εργασία του Σίσυφου. Το βάρος της εργασίας, όπως ο βράχος, πέφτει πάντα ξανά και ξανά πάνω στον εξαντλημένο εργάτη”. Friedrich Engels, Η κατάσταση της εργατικής τάξης στην Αγγλία.
[D3,4] Αντί να περνά κανείς το χρόνο, θα πρέπει να τον προσκαλεί. Το να περνάς το χρόνο (το να σκοτώνεις το χρόνο, να τον αποβάλεις): ο τζογαδόρος. Ο χρόνος χύνεται από κάθε πόρο του. – Το να αποθηκεύεις χρόνο όπως μια μπαταρία αποθηκεύει ενέργεια: ο flâneur. Τελικά, ο τρίτος τύπος: αυτός που περιμένει. Παίρνει μέσα του το χρόνο και τον αποδίδει με τροποποιημένη μορφή – αυτή της προσδοκίας.
[D5,4] Μεταξύ όλων των θεμάτων που ο Μπωντλαίρ πρώτος επέλεξε για λυρική έκφραση, ένα μπορεί να τεθεί στο προσκήνιο: η κακοκαιρία.
[D5,7] Αντίθετα στην κοσμοθεωρία του Μπλανκί: το σύμπαν είναι ένας τόπος καταστροφών εν αναμονή.
[D5a,5] Για να αντιληφθούμε τη σημασία του nouveauté, είναι απαραίτητο να ανατρέξουμε στο νεωτερισμό στην καθημερινή ζωή. Γιατί ο καθένας μοιράζεται το νεότερο πράγμα με κάποιον άλλο; Προφανώς, για να θριαμβεύσει πάνω στους νεκρούς. Αυτό μόνο όταν δεν υπάρχει τίποτα πραγματικά καινούργιο.
[D8a,2] Στην ιδέα της αιώνιας επανάληψης, ο ιστορικισμός του δέκατου ένατου αιώνα ανατρέπεται. Ως αποτέλεσμα, κάθε παράδοση, ακόμη και η πιο πρόσφατη, γίνεται η κληρονομιά από κάτι που έχει ήδη διανύσει την πορεία του μέσα στην άχρονη νύχτα των αιώνων. Η παράδοση αποκτά στο εξής το χαρακτήρα μιας φαντασμαγορίας στην οποία η αρχέγονη ιστορία εισέρχεται στη σκηνή με υπερσύγχρονη αμφίεση.
[D8a,3] Η παρατήρηση του Νίτσε ότι το δόγμα της αιώνιας επανάληψης δεν ασπάζεται το μηχανισμό φαίνεται να μετατρέπει το φαινόμενο του perpetuum mobile (γιατί ο κόσμος δεν θα ήταν τίποτε άλλο, σύμφωνα με τη διδασκαλία του) σε επιχείρημα κατά της μηχανιστικής αντίληψης του κόσμου.
[D9,2] Η ιδέα της αιώνιας επανάληψης επινοεί τη φαντασμαγορία της ευτυχίας από τη δυστυχία των Ετών των Ιδρυτών”. Αυτό το δόγμα είναι μια προσπάθεια να συμφιλιωθούν οι αμοιβαία αντιφατικές τάσεις της επιθυμίας: αυτή της επανάληψης και αυτή της αιωνιότητας. Ένας τέτοιος ηρωισμός έχει το αντίστοιχό του στον ηρωισμό του Μπωντλαίρ, ο οποίος επινοεί τη φαντασμαγορία της νεωτερικότητας από τη μιζέρια της Δεύτερης Αυτοκρατορίας.
[D9,3] Η έννοια της αιώνιας επιστροφής εμφανίστηκε σε μια εποχή που η αστική τάξη δεν τολμούσε πλέον να υπολογίζει στην επικείμενη ανάπτυξη του συστήματος παραγωγής που είχε θέσει σε λειτουργία. Η σκέψη του Ζαρατούστρα και της αιώνιας επανάληψης ανήκει μαζί με το κεντημένο σύνθημα που βλέπουμε στα μαξιλάρια: “Μόνο ένα τέταρτο της ώρας”.
[D10a,1] Η ζωή μέσα στον μαγικό κύκλο της αιώνιας επιστροφής δημιουργεί μια ύπαρξη που δεν αναδύεται ποτέ από την αύρα.
[D10a,2] Καθώς η ζωή υπόκειται όλο και περισσότερο σε διοικητικούς κανόνες, οι άνθρωποι πρέπει να μάθουν να περιμένουν περισσότερο. Τα τυχερά παιχνίδια έχουν τη μεγάλη γοητεία να απαλλάσσουν τους ανθρώπους από το να περιμένουν.
[D10a,4] Η ουσία του μυθικού γεγονότος είναι η επιστροφή. Ως κρυμμένη φιγούρα σε τέτοια γεγονότα εγγράφεται η ματαιότητα που αυλακώνει το μέτωπο ορισμένων από τις ηρωικές προσωπικότητες του κάτω κόσμου (Τάνταλος, Σίσυφος, Δαναΐδες). Σκεπτόμενος για άλλη μια φορά τη σκέψη της αιώνιας επανάληψης στον δέκατο ένατο αιώνα, ο Νίτσε γίνεται η φιγούρα στην οποία πραγματώνεται εκ νέου ένα μυθική μοίρα. (Η κόλαση της αιώνιας καταδίκης έχει ίσως αμφισβητήσει την αρχαία ιδέα της αιώνιας επανάληψης στο πιο αξεπέραστο σημείο της, αντικαθιστώντας την αιωνιότητα ενός κύκλου με μια αιωνιότητα βασανιστηρίων).
[D10a,5] Η πίστη στην πρόοδο – σε μια άπειρη τελειοποίηση που νοείται ως ένα άπειρο ηθικό καθήκον – και η αναπαράσταση της αιώνιας επιστροφής είναι συμπληρωματικές. Είναι οι αξεδιάλυτες αντινομίες απέναντι στις οποίες πρέπει να αναπτυχθεί η διαλεκτική αντίληψη του ιστορικού χρόνου. Στην αντίληψη αυτή, η ιδέα της αιώνιας επιστροφής εμφανίζεται ακριβώς ως εκείνος ο “ρηχός ορθολογισμός” για τον οποίο κατηγορείται η πίστη στην πρόοδο, ενώ η πίστη στην πρόοδο δεν φαίνεται να ανήκει λιγότερο στον μυθικό τρόπο σκέψης από ό,τι η ιδέα της αιώνιας επιστροφής.
Επιλογή και απόδοση στα ελληνικά
Αλέξανδρος Γεωργίου, Μάιος 2023
