Γράφει ο Νίκος Αναστασόπουλος*
Θα προσπαθήσουμε να θέσουμε μια μικρή ψηφίδα στο παλίμψηστο της ιστορίας της σύγχρονης Θεσσαλονίκης, ιχνηλατώντας την ιστορία της ίδρυσης και λειτουργίας του πρώτου Ανατομείου στην κατοχική Θεσσαλονίκη, η οποία συνυφαίνεται με τη ζοφερή ιστορία της καταστροφής του εβραϊκού νεκροταφείου και τον εκτοπισμό της Εβραϊκής Κοινότητας Θεσσαλονίκης. Η ιστορία της πόλης δεν θα διαφοροποιούνταν από την κατοχική ιστορία οποιουδήποτε άλλου ελληνικού αστικού κέντρου αν το 1/5 του πληθυσμού της δεν ήταν Εβραίοι. Καμία άλλη πόλη της Ελλάδας δεν συνδέθηκε τόσο με το Ολοκαύτωμα όσο η «Ιερουσαλήμ των Βαλκανίων», η οποία βίωσε (και βιώνει ακόμα) τη ρήξη που προκάλεσε ο μαζικός εκτοπισμός και τελικά η μαζική δολοφονία με βιομηχανικό τρόπο 50.000 Εβραίων συμπολιτών μας στα στρατόπεδα του θανάτου, στο Άουσβιτς-Μπίρκεναου [1].
Mετά τη συντριπτική επικράτηση της αντιμοναρχικής παράταξης, το Δεκέμβριο του 1923, φαινόταν πως είχε ικανοποιηθεί μια βασική πολιτική προϋπόθεση για τη δημιουργία του νέου πανεπιστημίου. Το πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης είναι σαφές ότι αποτελεί ιδεολογική και πολιτική απόφαση των φιλελεύθερων αστικών δυνάμεων, καθώς και μέσο έκφρασής τους σε εκπαιδευτικό επίπεδο, με την κατίσχυση του εκπαιδευτικού δημοτικισμού. Την πολιτική πρωτοβουλία για την ίδρυση του πανεπιστήμιου Θεσσαλονίκης ανέλαβε ο Αλέξανδρος Παπαναστασίου, της Δημοκρατικής Ένωσης, ο οποίος έγινε Πρωθυπουργός για μερικούς μήνες το 1924. H πρώτη αναφορά για την αναγκαιότητα της ίδρυσης Ιατρικής Σχολής στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης έγινε στις 3.6.1925. Μετά από πολλές περιπέτειες, ψηφίστηκε ο περιώνυμος Νόμος 3341 ο οποίος αποτέλεσε ένα πρώτο λυσιτελές εγχείρημα, αλλά δυστυχώς η ιατρική σχολή όχι μόνο δε λειτούργησε αλλά αντίθετα καταργήθηκε με νόμο του Μεταξά και αντικαταστάθηκε από την ίδρυση της κτηνιατρικής σχολής.
Η αναγγελία της ίδρυσης της ιατρικής σχολής γίνεται από τον Κ. Λογοθετόπουλο στον (μετέπειτα κοσμήτορα της ιατρικής σχολής Θεσσαλονίκης) Κ. Αλεξανδρίδη, κατά τη διάρκεια του εορτασμού της εθνικής εορτής της ναζιστικής Γερμανίας, που έλαβε χώρα στο Γερμανικό Προξενείο της Θεσσαλονίκης, την 1η Μαΐου 1941, τρεις μόλις εβδομάδες μετά την είσοδο των Ναζί στην πόλη. Η ληξιαρχική πράξη γέννησης της Ιατρικής Σχολής του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης τελικά συντάχθηκε με το Νομοθετικό Διάταγμα 1021, στις 10.1.1942. Αν και η επίσημη ιστοριογραφία μιλά για την αποτροπή του περιώνυμου «Βουλγαρικού κινδύνου» που ώθησε τις κατοχικές αρχές στην ίδρυση της σχολής, εντούτοις τα πραγματικά αίτια της ίδρυσής της παραμένουν ασαφή.
Μεταξύ των φοιτητών της Ιατρικής, κατά το πρώτο ακαδημαϊκό έτος 1942-1943, ήταν και ο (μετέπειτα ποιητής και ακτινολόγος) Μανόλης Αναγνωστάκης, ο οποίος υπήρξε και αρχισυντάκτης του φοιτητικού περιοδικού Ξεκίνημα, το οποίο εκδίδονταν από τον Εκπολιτιστικό Όμιλο Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Από την αναδίφηση των πρακτικών της Ιατρικής Σχολής του Α.Π.Θ. βρέθηκε το όνομα της πρώτης και μοναδικής Εβραίας φοιτήτριας, της Νίνα Ρεβάχ. Η οικογένειά της είχε ισπανικό διαβατήριο, γεγονός που της έσωσε τη ζωή. Μετά την εφαρμογή των φυλετικών νόμων της Νυρεμβέργης στη Θεσσαλονίκη, τον Φεβρουάριο του 1943, όλοι οι αρχηγοί των εβραϊκών οικογενειών με ισπανική υπηκοότητα διατάχθηκαν να συγκεντρωθούν, στις 28 Ιουλίου 1943, στη Συναγωγή Μπεθ Σαούλ. Εκεί ο SS-Hauptsturmführer Ντίτερ Βισλιτσένι (Dieter Wisliceny), απεσταλμένος του διαβόητου Άντολφ Άιχμαν (Adolf Eichmann) στη Θεσσαλονίκη, τους ανακοινώνει ότι θα απε-λαθούν στη Γερμανία. Η οικογένεια Ρεβάχ, μαζί με 367 Εβραίους ισπανικής υπηκοότητας και 74 μέλη από τη διοίκηση της Ισραηλιτικής Κοινότητας εκτοπίζονται στις 2 Αυγούστου 1943, με την 18η αποστολή. Κλεισμένοι μέσα σε ένα τραίνο μεταφοράς ζώων φθάνουν στο στρατόπεδο Μπέργκεν Μπέλσεν και εγκλείονται στο Neutralenlager (στρατόπεδο των ουδέτερων).
Στη συνέχεια, η οικογένεια Ρεβάχ μεταφέρεται στη Βαρκελώνη, στο λιμάνι του Καδίθ και εγκλείονται εκ νέου σε στρατόπεδο προσφύγων στην Καζαμπλάνκα. Τελικά θα φθάσουν και θα εγκατασταθούν στο Τελ Αβίβ, από το οποίο θα επιστρέψουν στην μεταπολεμική Θεσσαλονίκη, το 1945. Η Νίνα Ρεβάχ θα επιστρέψει και θα εγκατασταθεί μόνιμα στο Τελ Αβίβ, μέχρι το θάνατό της, το 1999. Δυστυχώς το όνειρό της να σπουδάσει ιατρική, που με τόσο πάθος επιθυμούσε, έμεινε ανεκπλήρωτο.
Στην Ιατρική Σχολή τώρα, ταυτόχρονα με το διορισμό του Κ. Αλεξανδρίδη, ως πρώτου Κοσμήτορα της Σχολής, αναφύεται με εμφατικό τρόπο το πρόβλημα της ανεύρεσης χώρων για την εγκατάσταση των κλινικών, των εργαστηρίων, αλλά και της ίδιας της Ιατρικής Σχολής. Ο ιστορικός χρόνος επιταχύνεται. Στις πανεπιστημιακές αρχές επικρατεί αναβρασμός και ξεκινά ένας καταιγισμός επαφών με τις κατοχικές αρχές.
Για την ανεύρεση χώρων που πρόκειται να στεγάσουν κυρίως τα Εργαστήρια οι πανεπιστημιακές αρχές στράφηκαν, κυρίως, σε οικήματα που ανήκαν σε Εβραίους, οι οποίοι την ίδια περίοδο (από τον Μάρτιο έως και τον Αύγουστο του 1943) εκτοπίστηκαν από την πόλη της Θεσσαλονίκης και φορτωμένοι σε βαγόνια μεταφοράς ζώων οδηγήθηκαν στα κρεματόρια του Άουσβιτς-Μπιρκενάου. Η πλειοψηφία αυτών των οικημάτων παραχωρήθηκαν από τους Ναζί αλλά και από τη Γενική Διοίκηση Μακεδονίας, μέσω των αντίστοιχων υπηρεσιών τους. Το πρώτο Ανατομείο ιδρύθηκε το 1943 και «εγκαταστάθηκε» σ’ ένα εβραϊκό σχολείο, στην οδό Κατσιμίδη, που «παραχωρήθηκε» από τις κατοχικές αρχές της πόλης το καλοκαίρι του 1943 (Εικ.2,3). Οι πρώτοι φοιτητές της Ιατρικής εκπαιδεύονται στο μάθημα της Ανατομίας πάνω σε ανατομικές τράπεζες από λεηλατημένες μαρμάρινες επιτάφιες πλάκες του παρακείμενου εβραϊκού νεκροταφείου, η καταστροφή του οποίου είχε ξεκινήσει τον Δεκέμβριο του 1942 με απόφαση των Γερμανών και με πλήρη συμμετοχή των ελληνικών κατοχικών αρχών της πόλης (Εικ. 4,5).
Με τη μεσολάβηση του Μαξ Μέρτεν δωρήθηκε, επίσης, από το Γερμανικό Ράιχ και ένας σημαντικός αριθμός βιβλίων στην Ιατρική Σχολή για τις ανάγκες των καθηγητών. (Εικ. 6)
Ένα από τα βιβλία αυτά ήταν και ο Ανατομικός Άτλαντας του Eduard Pernkopf ο οποίος φιλοτέχνησε πολλά από τα σχέδιά του από τα σώματα εκτελεσθέντων κρατουμένων στα ναζιστικά στρατόπεδα συγκέντρωσης της εποχής, κάποιοι από τους οποίους ήταν Εβραίοι [2] (Εικ. 7)
Εικ. 7 Eduard Pernkopf, Topographische Anatomie des Menschen (Άτλαντας τοπογραφικής ανατομίας του ανθρώπου). Στο εσώφυλλο, υπάρχει ex libris με τον ναζιστικό αετό-σβάστικα και τη φράση: «Δωρεά του Γερμανικού Ράιχ».
Επομένως, η ίδρυση του Ανατομείου συνδέεται άρρηκτα με την ιστορία της Ιατρικής Σχολής Θεσσαλονίκης. Ταυτόχρονα, όμως, συνυφαίνεται και με την τραγική ιστορία της καταστροφής του εβραϊκού νεκροταφείου, αλλά και του εκτοπισμού και του μαζικού αφανισμού της Ισραηλιτικής Κοινότητας της πόλης. Η τραγική και βίαιη απομείωση της Ισραηλιτικής Κοινότητας ήταν της τάξης του 96%. Λίγες χώρες στην Ευρώπη έχασαν τέτοιο μεγάλο ποσοστό του εβραϊκού τους πληθυσμού όσο η Ελλάδα (ποσοστό απωλειών 90%), και λίγες πόλεις γνώρισαν την ολοκληρωτική εκρίζωση και καταστροφή μιας ιστορικής κοινότητας όσο η Θεσσαλονίκη. Ο ναζισμός έμελλε τελικά να κωδικοποιήσει σε μια μακάβρια διατύπωση, φιλτραρισμένη από τη γλώσσα του ευγονισμού, αυτή τη νέα απαξίωση της ανθρώπινης ζωής: «Ζωές ανάξιες να βιωθούν» (Lebensunwerte leben). Είναι τραγικό, αλλά «όταν έληξε ο πόλεμος, όλοι μετρούσαν τους νεκρούς τους εκτός από τους Εβραίους· εκείνοι μετρούσαν τους ζωντανούς τους».
Η καταστροφή και η βεβήλωση του εβραϊκού νεκροταφείου αποτέλεσε την επιτομή της ύβρεως και σηματοδότησε μια από τις πιο ζοφερές στιγμές στη σύγχρονη ιστορία της Θεσσαλονίκης. Η σύμπραξη του ναζιστικού στρατού κατοχής και του τοπικού ελληνικού διοικητικού μηχανισμού εκφράστηκε με εμφατικό τρόπο με την κατεδάφιση του εβραϊκού νεκροταφείου, η τραγική κατάληξη του οποίου συνδέθηκε τελικά με τη δραματική εξόντωση της εβραϊκής κοινότητας της Θεσσαλονίκης. Μπορεί ο Χέγκελ να ισχυρίζεται ότι: «η ανθρώπινη ιστορία δεν είναι τίποτε άλλο από μια κοιλάδα σπαρμένη με σκελετούς», παρ’ όλα αυτά παραμένει πάντα ζώσα η αδήριτη ανάγκη του ανθρώπου να υπάρχει κάτι που να τον συνδέει, μέσω της μνήμης, με το παρελθόν. Δυστυχώς, σήμερα στον χώρο του ΑΠΘ δεν υπάρχουν ορατές ενδείξεις γι’ αυτόν τον χαμένο «κάτω κόσμο». Οι περισσότεροι από τους νεκρούς είναι ακόμα εκεί, αόρατοι όπως και τότε, αλλά οι επιτάφιες ενδείξεις της ύπαρξής τους έχουν χαθεί. Μπορεί, βέβαια, ο κόσμος των νεκρών να μην αντικατοπτρίζει με ακρίβεια τον κόσμο των ζώντων, αλλά κόσμος των νεκρών υπάρχει παντού τριγύρω μας σε μια λεπτή ισορροπία ανάμεσα στον πραγματικό αισθητό κοινωνικό κόσμο και σ’ έναν φαντασιακό κοινωνικό κόσμο που συντηρείται από την ιστορία και τη μνήμη.
Ο Walter Benjamin αντιμετωπίζει το παρελθόν ως ασυνεχές, με τομές, ρήξεις και αλλαγές προσανατολισμού, και γι’ αυτόν τον λόγο το κατανοεί ως φορέα και δύναμη αλλαγής και προόδου. Γιατί «το χάρισμα ν’ αναζωπυρώνει τη σπίθα της ελπίδας στο παρελθόν έχει εκείνος μόνον που έχει την πεποίθηση ότι και οι νεκροί ακόμα δεν θα είναι ασφαλείς από τον εχθρό, στην περίπτωση που αυτός θα νικήσει. Και δεν έχει πάψει αυτός ο εχθρός να νικά». Επομένως, «κάθε εικόνα του παρελθόντος που δεν αναγνωρίζεται από το παρόν, αναφορικά με αυτό, απειλεί να εξαφανιστεί αμετάκλητα, στις μοναχικές και μονότονες αμμουδιές του χρόνου».
Η ιστορία, επομένως, της ίδρυσης του πρώτου Ανατομείου λειτουργεί σαν ένα αφηγηματικό όχημα, αποτυπώνει τη σύνδεση με αυτό που ονομάζουμε «εβραϊκή μνήμη» και επιδιώκει να μην υπάρξει καμία μεταθανάτια απαλοιφή της (Damnatio Memoriae Postuma).
Αξίζει και είναι επιτακτική η ανάγκη να αποτίσουμε τη δέουσα ιστορική τιμή στους Εβραίους συμπολίτες μας, που με τη δραματική ιστορία του βίαιου εκτοπισμού και της εξόντωσής τους διαδραμάτισαν, μέσα από τη συντριβή τους, σημαίνοντα ρόλο στην ίδρυση και στη λειτουργία του πρώτου Ανατομείου στην κατοχική Θεσσαλονίκη.
* Ορθοπαιδικός Χειρουργός, Καθηγητής Ανατομίας-Χειρουργικής Ανατομίας, Τμήμα Ιατρικής, Α.Π.Θ.
Σημειώσεις
[1] Tο Άουσβιτς αποτελεί την επιτομή του απόλυτα βιομηχανοποιημένου μαζικού εγκλήματος και όχι μια απλή βραχυχρόνια έκρηξη ωμής βίας. Οφείλει να καταχωριστεί στην ιστορική μας συνείδηση σε μια θέση συγκρίσιμη με την πτώση της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας (που σημάδεψε το τέλος της αρχαιότητας), τη Μεταρρύθμιση (που ξεκίνησε την εκκοσμίκευση του τρόπου ζωής των ανθρώπων) ή τη Γαλλική Επανάσταση (που ανέτρεψε τη σχέση των ατόμων με την εξουσία, μετατρέποντάς τα από υπηκόους σε πολίτες)· βλ. Enzo Traverso, Οι ρίζες της ναζιστικής βίας: Μια ευρωπαϊκή γενεαλογία, Εκδόσεις του Εικοστού Πρώτου, Αθήνα, 2013. Η κατάκτηση και η εξόντωση των «βλαβερών» ή «κατώτερων φυλών» και η εργαλειακή αντίληψη της τεχνολογίας ως μέσου οργανωμένης εξολόθρευσης του εχθρού δεν ήταν, βέβαια, επινοήσεις του ναζισμού αλλά αποτελούσαν ένα «νοητικό habitus» της Ευρώπης ήδη από τον 19ο αιώνα και την έλευση της βιομηχανικής κοινωνίας. Επομένως, η ιδιαιτερότητα του ναζισμού δεν έγκειται τόσο στην αντίθεσή του προς τις αξίες της Δύσης όσο στην τρομακτική σύνθεση των διάφορων δυτικών μορφών βίας που πέτυχε. Ο ναζισμός, όπως πολύ εύστοχα περιγράφει ο Γκυ Ντεμπόρ, ήταν τελικά ένας αρχαϊσμός με απίστευτη τεχνολογική υπεροχή· βλ. Guy Debord, Η κοινωνία του θεάματος, Διεθνής Βιβλιοθήκη, Αθήνα, 2000.
[2] Ο Eduard Pernkopf ανέταμε 1.377 πτώματα, κάποια από τα οποία προέρχονταν από εκτελεσθέντες κρατουμένους των ναζιστικών στρατοπέδων συγκέντρωσης. Την δεκαετία του 1990 ξέσπασε ένα «σκάνδαλο», όταν διαπιστώθηκε ότι ο ένας σχεδιαστής των ανατομικών εικόνων, ο Έριχ Λέπιερ (Erich Lepier), ενσωμάτωνε στην υπογραφή του μια σβάστικα, ενώ ο έτερος, ο Καρλ Εντρέσερ (Karl Endtresser), έγραφε τα γράμματα SS του επωνύμου του (Endtresser) χρησιμοποιώντας τη ρουνική γραφή που παρέπεμπε στα SS. Ο Έντουαρντ Πέρνκοπφ υπήρξε, επίσης, θιασώτης της φυλετικής υγιεινής και της ευγονικής και σε σχετική του ομιλία είχε προτείνει σε συναδέλφους του καθηγητές: «Να αναλάβετε τη φροντίδα της εξάλειψης των ακατάλληλων και ελαττωματικών».
