Φέτος το καλοκαίρι διάβασα για πρώτη φορά το Ιστορία Αγάπης και Σκότους. Το βιβλίο αυτό του Άμοζ Οζ είναι ένα αυτοβιογραφικό μυθιστόρημα, στο οποίο, μέσα από την προσωπική ζωή του συγγραφέα και τα γεγονότα που τη σημάδεψαν — όπως, για παράδειγμα, η αυτοκτονία της μητέρας του — ξετυλίγεται η ιστορία των συνθηκών ζωής των Εβραίων στην περιοχή της Παλαιστίνης.
Χαρακτηριστική είναι η φράση του Οζ από το βιβλίο: «Κάποτε έλεγαν: “Εβραίοι έξω από την Ευρώπη, στην Παλαιστίνη”. Τώρα λένε: “Έξω από την Παλαιστίνη”».
Ιδιαίτερη σημασία έχει και η περιγραφή των σοσιαλιστικών — αν μπορούμε πράγματι να τις ονομάσουμε έτσι — δομών στο νεαρό κράτος του Ισραήλ, καθώς και η διαμάχη ανάμεσα στους δεξιούς, συντηρητικούς Εβραίους ρεβιζιονιστές και τους εργατικούς Σιωνιστές, κάτι που δεν άφησε αδιάφορο τον συγγραφέα, που πήγε άλλωστε να ζήσει και σε ένα Κιμπούτς σε νεαρή ηλικία. Ειδικά για τους δεύτερους, ο Οζ τους περιγράφει ως μαρξιστές· προφανώς εννοεί, μεταξύ άλλων, και τους οπαδούς του Μποροχώφ και άλλους εργατικούς σιωνιστές., με τους οποίους έχουμε κατά καιρούς ασχοληθεί και στο Shades.
Χαρακτηριστικές είναι και οι περιγραφές του Οζ για τα μέλη της οικογένειάς του. Και λέμε χαρακτηριστικές, γιατί μέσα από αυτές μπορούμε να κατανοήσουμε πολλά για τον τρόπο σκέψης των Εβραίων εκείνης της εποχής. Ο πατέρας του, γλωσσομαθής, βιβλιοφάγος και εξαιρετικά μορφωμένος άνθρωπος — όπως φαίνεται να είναι και η μητέρα του — ανήκουν και οι δύο στη γενιά των παιδιών της ιδέας της αφομοίωσης, που αναγκάστηκαν να πάρουν τον δρόμο προς τη Μέση Ανατολή. Ο παππούς, αρκετά ευκατάστατος πίσω στην Ανατολική Ευρώπη, και η γιαγιά, με την εμμονή της στα μικρόβια, λειτουργούν ως έντονοι συμβολισμοί του πόνου και της θλίψης που συνοδεύουν τον εξαναγκασμό της μετανάστευσης.
Για κάποιο άτομο που δεν γνωρίζει την ιστορία της Μέσης Ανατολής — και ειδικά τα γεγονότα γύρω από την ίδρυση του κράτους του Ισραήλ — αυτό το βιβλίο αποτελεί μια ιδιαίτερα χρήσιμη πηγή. Η γραφή του είναι καταπληκτική, ιδίως στις περιγραφές των παιδικών χρόνων του συγγραφέα.
Στο Ιστορία αγάπης και σκότους, ο Άμοζ Οζ, ωστόσο, δεν γράφει απλώς την ιστορία της ζωής του· γράφει τη βιογραφία της εβραϊκής διασποράς που επέζησε μέσα από τις στάχτες της Ιστορίας. Το βιβλίο αυτό, ταυτόχρονα προσωπικό και συλλογικό, αποτελεί μια κατάθεση, αλλά και ένα χρονικό: την αφήγηση ενός παιδιού που μεγαλώνει στην Ιερουσαλήμ πριν από την ίδρυση του κράτους του Ισραήλ, αλλά και στα πρώτα του χρόνια μετά την ίδρυση, καθώς και την αφήγηση των εβραϊκών κοινοτήτων που παλεύουν να σταθούν όρθιες μετά την άβυσσο του Ολοκαυτώματος.
Η πένα του Οζ κινείται ανάμεσα στο φως και στο σκοτάδι, όπως υπαινίσσεται και ο τίτλος του βιβλίου. Στις σελίδες του κατοικούν φωνές που μεταφέρουν τη νοσταλγία, τη σιωπή, τον φόβο και τη μνήμη της ευρωπαϊκής εβραϊκής διασποράς, εκείνων που κουβαλούσαν μέσα τους τη γλώσσα, τα βιβλία και την τραγωδία ενός κόσμου που δεν υπάρχει πια. Το Ισραήλ του Οζ δεν είναι ένας θρίαμβος, αλλά μια εύθραυστη ελπίδα που γεννιέται μέσα στη σκιά της καταστροφής· μια ανάγκη ύπαρξης που δεν έχει τίποτε το αφηρημένο ή ιδεολογικό. Είναι η ίδια η απάντηση του Εβραϊσμού μπροστά στην απόπειρα εξάλειψής του.
Στο Ιστορία αγάπης και σκότους, ο αντισημιτισμός δεν εμφανίζεται μόνο ως ένα μίσος που εκδηλώθηκε ιστορικά· είναι μια σκιά που διατρέχει τους ανθρώπους, μια υπόρρητη παρουσία που καθορίζει σχέσεις, βλέμματα, ακόμη και τη σιωπή. Ο Οζ, με την αφοπλιστική του ειλικρίνεια, δεν εξιδανικεύει. Γνωρίζει ότι η ύπαρξη του Ισραήλ δεν είναι απαλλαγμένη από αντιφάσεις, αλλά δείχνει πώς η άρνηση της εβραϊκής ύπαρξης στην Ευρώπη κατέστησε αυτή την ύπαρξη ζήτημα επιβίωσης. Η Ιερουσαλήμ της παιδικής του ηλικίας δεν είναι απλώς μια πόλη· είναι ένα σημείο συνάντησης της μνήμης και της ενοχής, της συνάντησης της ιδέας της πατρίδας με την εξορία.
Ο συγγραφέας μας παραδίδει ένα βιβλίο που δεν μπορεί να διαβαστεί αδιάφορα από έναν σκεπτόμενο άνθρωπο. Πρόκειται για μια λυρική μαρτυρία για τη γέννηση και τη μελαγχολία ενός κράτους, αλλά και για ένα υπόμνημα του τι σημαίνει να είσαι Εβραίος στον εικοστό αιώνα: να κουβαλάς το βάρος του παρελθόντος και ταυτόχρονα να διεκδικείς συνεχώς το αυτονόητο δικαίωμα να υπάρχεις. Κάθε σελίδα είναι διαποτισμένη από την αγωνία εκείνου που γνωρίζει πως η αγάπη δεν είναι ποτέ άμοιρη πόνου, όπως και το φως δεν υπάρχει χωρίς το σκοτάδι.
Ο Οζ γράφει με την τρυφερότητα του ποιητή και την αίσθηση του καθήκοντος ενός μάρτυρα. Μέσα από τις μικρές του ιστορίες μιλά για τους γονείς του, τα βιβλία, τις σιωπές, τη μητέρα που βυθίζεται στην κατάθλιψη.
Το βιβλίο Ιστορίες αγάπης και σκότους είναι λοιπόν κάτι παραπάνω από μια αυτοβιογραφία· είναι ένας ύμνος στη μνήμη και στην ανάγκη του ανθρώπου να μην ξεχνά, γιατί αυτός που ξεχνά είναι καταδικασμένος να ξαναζήσει την βαρβαρότητα.
Είναι η προσπάθεια να ειπωθεί το ανείπωτο: ότι ο εικοστός αιώνας, μέσα από το Άουσβιτς, ανάγκασε την Ιστορία να αναγνωρίσει επιτέλους το δικαίωμα ενός λαού να υπάρχει. Και αυτό το δικαίωμα, μας θυμίζει ο Οζ, δεν είναι ποτέ αυτονόητο, αλλά πρέπει καθημερινά να το υπερασπιζόμαστε απέναντι στη λήθη, τον φανατισμό και τις νέες μορφές που έχει πάρει το ίδιο, παλιό μίσος μετά το 1945.
Το βιβλίο του Άμοζ Οζ κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Καστανιώτη.
