Σαν σήμερα, στις 6 Ιανουαρίου 1945, τέσσερις γυναίκες απαγχονίστηκαν στο στρατόπεδο συγκέντρωσης και εξόντωσης του Άουσβιτς για τη συμμετοχή τους στην εξέγερση των κρατουμένων του Sonderkommando τον Οκτώβριο του 1944. Επρόκειτο για τις Ala Gertner, Roza Robota, Estusia Wajcblum και Regina Safirsztajn, Ήταν όλες Εβραίες κρατούμενες, ενταγμένες σε ένα υπόγειο δίκτυο αντίστασης που λειτούργησε μέσα σε συνθήκες της απόλυτης τρομοκρατίας του στρατοπέδου.
Η εξέγερση των Sonderkommando υπήρξε μία από τις ελάχιστες οργανωμένες πράξεις ένοπλης αντίστασης στο Άουσβιτς. Οι κρατούμενοι Sonderkommando, εξαναγκασμένοι να εργάζονται στα κρεματόρια και στους θαλάμους αερίων, γνώριζαν ότι η εξόντωσή τους ήταν αναπόφευκτη. Η εξέγερση δεν αποσκοπούσε στη σωτηρία, αλλά στη ρήξη: στην προσωρινή αναστολή της ναζιστικής μηχανής θανάτου και στη διεκδίκηση της ανθρώπινης αξιοπρέπειας μέσω της συνειδητής αντίστασης.
Καθοριστικό ρόλο στην προετοιμασία της εξέγερσης διαδραμάτισε η Ala Gertner, η οποία εργαζόταν καταναγκαστικά στο εργοστάσιο πυρομαχικών Union-Werke εντός του στρατοπέδου. Εκμεταλλευόμενη τις ελάχιστες ρωγμές στο καθεστώς επιτήρησης, κατάφερε να αφαιρεί μικρές ποσότητες πυρίτιδας, τις οποίες παρέδιδε στη Roza Robota. Η Robota, με τη σειρά της, τις διοχέτευε σε Σοβιετικούς Εβραίους κρατούμενους του Sonderkommando, οι οποίοι κατασκεύασαν αυτοσχέδιους εκρηκτικούς μηχανισμούς που χρησιμοποιήθηκαν κατά την εξέγερση.
Η Roza Robota δεν ήταν απλώς ένα οργανωτικό στέλεχος της αντίστασης στο Άουσβιτς, αλλά και μέλος της εβραϊκής σοσιαλιστικής-σιωνιστικής οργάνωσης Χατζομέρ Χαζαΐρ (Hashomer Hatzair). Η οργάνωση αυτή, με βαθιές ρίζες στην Ανατολική Ευρώπη του Μεσοπολέμου, συνδύαζε τον εβραϊκό σοσιαλισμό, τον διεθνισμό και μια έντονη έμφαση στη συλλογική ευθύνη, την πειθαρχία και την ηθική συγκρότηση του ατόμου. Τα χαρακτηριστικά αυτά αποδείχθηκαν καθοριστικά στη συγκρότηση δικτύων αντίστασης τόσο στα γκέτο όσο και στα στρατόπεδα συγκέντρωσης.
Στο Άουσβιτς, τα μέλη της Χατζομέρ Χαζαΐρ αξιοποίησαν τις προϋπάρχουσες σχέσεις αλληλεγύης και την οργανωτική τους εμπειρία για να δημιουργήσουν πυρήνες αντίστασης. Η δράση της Robota εντασσόταν σε αυτήν ακριβώς την πολιτική και οργαωτική σκέψη. Η μεταφορά της πυρίτιδας και η διασύνδεση των γυναικών εργατριών με τους κρατούμενους του Sonderkommando δεν ήταν αυθόρμητες πράξεις, αλλά αποτέλεσμα πολιτικής συνείδησης και συλλογικού σχεδιασμού, ακόμη και υπό την πλήρη επίγνωση του θανάτου.
Οι Estusia Wajcblum και Regina Safirsztajn συμμετείχαν επίσης στη μεταφορά της πυρίτιδας, γνωρίζοντας ότι η αποκάλυψη της δράσης τους θα οδηγούσε σε βασανιστήρια και εκτέλεση. Μετά την καταστολή της εξέγερσης, οι τέσσερις γυναίκες συνελήφθησαν, ανακρίθηκαν και βασανίστηκαν επί εβδομάδες, χωρίς να αποκαλύψουν άλλα μέλη του δικτύου αντίστασης.
Η εκτέλεσή τους πραγματοποιήθηκε δημόσια, μπροστά στις άλλες γυναίκες κρατούμενες, ως πράξη εκφοβισμού και παραδειγματισμού. Ωστόσο, το αποτέλεσμα υπήρξε αντίθετο από το επιδιωκόμενο. Λίγο πριν τον απαγχονισμό τους, η Roza Robota απηύθυνε στις συγκρατούμενές της την έκκληση: «Να είστε δυνατοί και γενναίοι». Τα λόγια αυτά, ειπωμένα από την αγχόνη, συμπυκνώνουν το νόημα της αντίστασης στο Άουσβιτς: όχι ως στρατιωτική επιτυχία, αλλά ως άρνηση της απόλυτης υποταγής.
Η ιστορία αυτών των τεσσάρων γενναίων γυναικών, και ειδικότερα η πολιτικά ακλόνητη και συνειδητή δράση της Robota ως μέλους της Χατζομέρ Χαζαΐρ, καταρρίπτει τον αντισημιτικό μύθο της παθητικότητας των θυμάτων. Υπενθυμίζει ότι ακόμη και στο κέντρο της ναζιστικής μηχανής, της βιομηχανικής εξόντωσης του Άουσβιτς υπήρξαν πράξεις συλλογικής, οργανωμένης και συνειδητής αντίστασης. Η μνήμη τους δεν αποτελεί απλώς ιστορική καταγραφή, αλλά σημείο αναφοράς για την κατανόηση της αντίστασης ως ηθικής και πολιτικής στάσης απέναντι στην απόλυτη εκμηδένιση της ανθρώπινης υπόστασης.
