«Η πιο γνωστή και διαδεδομένη εκδήλωση λαϊκού αντισημιτισμού στην Ελλάδα, το κάψιμο του Ιούδα, είναι έθιμο της Μεγάλης Πέμπτης. Ο Γ. Μέγας παρατηρεί ότι μετά την επικράτηση του χριστιανισμού ταυτίστηκαν με το όνομα του περιπλανώμενου Ιούδα παλιότερες παραδόσεις που σχετίζονταν με τον Οιδίποδα. Σύμφωνα με τον ίδιο, η ασάφεια σχετικά με τον Ιούδα στα Ευαγγέλια οδήγησε τη λαϊκή φαντασία σε ένα πλήθος παραδόσεων, παραμυθιών, τραγουδιών, καταδέσμων, όπου το όνομα Ιούδας χρησιμοποιείται μετωνυμικά. Στους Εβραίους αποδίδονται οι ιδιότητες του Ιούδα. Και αυτές είναι φιλαργυρία, προδοσία, περιπλάνηση, θεοκτονία. Ο Εβραίος ενέχεται για φιλαργυρία και δειλία στις παραδόσεις και παροιμίες του ελληνικού λαού, και πολλά παραδείγματα έχει καταγράψει ο Νικόλαος Πολίτης.» – Φραγκίσκη Αμπατζοπούλου «Ο Αλλος εν διωγμώ» (Η εικόνα του Εβραίου στη λογοτεχνία -Ζητήματα Ιστορίας και μυθοπλασίας), εκδ. Θεμέλιο, 1998.
Κείμενο της Αυτόνομης Πρωτοβουλίας Ενάντια στη Λήθη
Η Αυτόνομη Πρωτοβουλία Ενάντια στη Λήθη στέκεται με οργή απέναντι στην εκ νέου διοργάνωση του κατάπτυστου, αντισημιτικού δρώμενου του «καψίματος του Ιούδα» στο χωριό του Κοσμά την Κυριακή του Πάσχα, καθώς και στη Μονεμβασία. Για το ζήτημα αυτό έχουμε ήδη αφιερώσει σειρά δημοσιεύσεων στο παρελθόν. Χρήσιμο να πούμε σε αυτή την δημοσίευση ότι το δρώμενο καύσης του Ιούδα το έχει καταδικάσει και η Εκκλησία της Ελλάδος [1].
Τις τελευταίες ώρες, με αφορμή σχετική ανάρτησή μας στη σελίδα μας στο Facebook, ξέσπασε η γνωστή καταιγίδα σχολίων με αντισημιτικό και φασιστικό περιεχόμενο. Είναι ενδεικτικό το πόσο άμεσα οι γνωστοί – άγνωστοι «σχολιαστές» του μέσου έσπευσαν να διοχετεύσουν το αντισημιτικό τους δηλητήριο. Ταυτόχρονα, θα μπορούσε να αποτελέσει αντικείμενο ακόμη και κοινωνιολογικής έρευνας ο χρόνος και η ένταση της παρουσίας αυτών των υποκειμένων στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Σε κάθε περίπτωση, τα σχόλια αυτά —τα οποία έχουμε ήδη αρχειοθετήσει και θα αποτελέσουν αντικείμενο επόμενης δημοσίευσης— συνιστούν την πιο απτή απόδειξη της αναγκαιότητας να συνεχιστεί η ανάδειξη του αντισημιτισμού στην Ελλάδα. Καλό να σημειωθεί επίσης η διαπίστωση ότι τα social media γίνονται ένα καταφύγιο του «Αυταρχικού Χαρακτήρα» όπου αναπαράγεται συνεχώς η λεκτική βία. Εκτιμούμε ότι τα κείμενα με κριτικό περιεχόμενο, όπως φυσικά και η δράση ενάντια στον αντισημιτισμό πιάνουν τόπο, ακόμα και αν αυτό σημαίνει την λυσσαλέα αντίδραση των σκοταδιστικών κύκλων που συνδέονται με τον ελληνικό φασισμό.
Η ιστορική και θεωρητική έρευνα γύρω από το ζήτημα αυτό αποκτά ιδιαίτερη σημασία, καθώς ο αντισημιτισμός στην Ελλάδα εμφανίζει έντονα προνεωτερικά χαρακτηριστικά, που παραπέμπουν στον χριστιανικό αντιιουδαϊσμό. Η επισήμανση αυτή είναι κρίσιμη, καθώς τα στοιχεία αυτά διαπερνούν διαφορετικές εκδοχές του φαινομένου, συμπεριλαμβανομένων και των μορφών αντισημιτισμού που εμφανίζονται εντός της αριστεράς. Αν και ο νεωτερικός αντισημιτισμός δεν αποτελεί παρθενογένεση —καθώς εμπεριέχει και μετασχηματίζει στοιχεία προγενέστερων μορφών—, το ερώτημα που τίθεται εδώ από την σκοπιά της Θεωρίας είναι η ιδιαίτερη ισχύς και ανθεκτικότητα αυτών των προνεωτερικών στοιχείων στη σύγχρονη ελληνική κοινωνία.
Στο πλαίσιο αυτό, καθίσταται αναγκαία μια βασική διαπίστωση: το ελληνικό αστικό κράτος δεν ολοκλήρωσε ποτέ την πορεία του προς τον Διαφωτισμό. Ενδεικτικό είναι ότι δεν πραγματοποιήθηκε ουσιαστικός διαχωρισμός Εκκλησίας και κράτους, όπως συνέβη σε άλλα ευρωπαϊκά αστικά κράτη. Εξίσου κρίσιμο είναι να εντοπιστεί και να αναλυθεί η διαρκής επιρροή της Εκκλησίας σε πολλαπλές σφαίρες της δημόσιας ζωής, ως παράγοντας αναπαραγωγής ιδεολογικών μορφών που συντηρούν και ανανεώνουν τέτοιου τύπου φαινόμενα.
Γυρίζοντας τώρα στο έθιμο του «καψίματος του Ιούδα» όπως αυτό εμφανίζεται σε διάφορα μέρη της Ελλάδας μεταξύ αυτών και στη Λακωνία – Αρκαδία. Σε καμία περίπτωση δεν πρέπει να αναγνωσθεί το φαινόμενο αυτό απλώς ως ένα «λαογραφικό προνεωτερικό κατάλοιπο» ή ως ένα αθώο τελετουργικό που έχει τις ρίζες του στην ελληνική παράδοση. Θα πρέπει να αναγνωσθεί σαν τη συμπύκνωση των ιστορικά διαμορφωμένων μηχανισμών της εθνικής ιδεολογικής αναπαραγωγής και συμβολικής αντισημιτικής βίας που ξυπνά μνήμες από τις σκοτεινές στιγμές της ιστορίας. Μιας ιστορίας όπου ο «λίβελος του αίματος» [2], τα πογκρόμ σε βάρος των Εβραϊκών Κοινοτήτων, όπως για παράδειγμα αυτό της Κέρκυρας [3], δεν αφορούσαν μόνο την υπόλοιπη Ευρώπη αλλά και το λαϊκό στοιχείο στο νεαρό ελληνικό κράτος.
Το έθιμο αυτό αποτελεί μια τελετουργική σκηνοποίηση της ενοχοποίησης ενός «απόλυτου Άλλου», ο οποίος ενσαρκώνει την προδοσία, την εσωτερική απειλή και την ανάγκη της εθνικής λαϊκής κοινότητας να εξωτερικεύσει την αρνητικότητα. Η μορφή του Ιούδα έχει ιστορικά φορτιστεί μέσα από αιώνες χριστιανικού αντιιουδαϊσμού, όπου η ενοχή για τη σταύρωση μετατοπίζεται από μια σύνθετη ιστορικο-πολιτική διαδικασία σε ένα προσωποποιημένο και εθνοθρησκευτικά κωδικοποιημένο υποκείμενο.
Τέτοιες τελετουργίες αποτελούν στιγμές εκτόνωσης της ομογενοποίημένης εθνικής λαϊκής κοινότητας μέσα από συμβολικές πράξεις με περιεχόμενο εξολόθρευσης. Το έθιμο του καψίματος του Ιούδα είναι ένας μηχανισμός συμβολικής αναπαραγωγής της κυρίαρχης θρησκευτικής και πολιτισμικής τάξης: η επανάληψη του δρώμενου είναι μια πρακτική που σταθεροποιεί ορισμένα καθεστώτα νοήματος για το ποιος είναι ο εσωτερικός και ποιος ο εξωτερικός εχθρός.
Από αυτή τη σκοπιά, το κρίσιμο ζήτημα δεν είναι απλώς αν το έθιμο είναι κομμάτι της «λαϊκής παράδοσης», αλλά πώς η λαϊκή παράδοση αυτή φέρει μέσα της ιστορικά ιζήματα του αντισημιτικού φαντασιακού, τα οποία ενεργοποιούνται ακόμη και όταν οι συμμετέχοντες δεν τα αντιλαμβάνονται συνειδητά ως τέτοια. Με το κείμενο αυτό επιχειρούμε να στοχαστούμε σε μια από τις μορφές μέσω των οποίων η αντισημιτική βία γίνεται πολιτισμικά φυσικοποιημένη και συλλογικά αποδεκτή ως μια «γιορτή».
Η συνέχιση της πραγματοποίησης του εθίμου του «καψίματος του Ιούδα», όπως τελείται και στο όμορφο χωριό του Πάρνωνα, τον Κοσμά, δεν πρέπει λοιπόν να αντιμετωπίζεται σαν μια απλή πολιτισμική ιδιομορφία ή σαν «αθώα» λαϊκή παράδοση. Αντιθέτως, πρόκειται για μια τελετουργική μορφή που συμπυκνώνει και αναπαράγει ιστορικά προσδιορισμένες ιδεολογικές δομές, οι οποίες συνδέονται άμεσα με τη μακρά διάρκεια του αντιιουδαϊσμού και του αντισημιτισμού στις Ευρωπαϊκές κοινωνίες.
Αποτελεί ένα μηχανισμό της Ιδεολογίας, συμβολικής επιφόρτισης των κοινωνικών εντάσεων, ο οποίος, αντί να οδηγεί σε μια ορθολογική κατανόηση των υλικών αντιφάσεων της καπιταλιστικής κοινωνίας, τις μετατοπίζει σε ένα φαντασιακό επίπεδο, αυτό της προσωποποιημένης ενοχής. Η φιγούρα του Ιούδα πάντα ήταν ο κατεξοχήν αποδιοπομπαίος τράγος, ένα σημείο συμπύκνωσης της αρνητικότητας, στο οποίο προβάλλονται αντιφάσεις που παραμένουν αδιαμεσολάβητες σε επίπεδο κοινωνικής συνείδησης.
Σε αυτό το πλαίσιο πρέπει να περιγράψουμε αυτό το «έθιμο» και σαν το ενεργό μηχανισμό αναπαραγωγής της κυρίαρχης ιδεολογίας. Η τελετουργική καταστροφή του ομοιώματος αποτελεί, όπως συνηθίζουμε να γράφουμε, μια φετιχοποιημένη πρακτική, η οποία αποκρύπτει τις πραγματικές κοινωνικές σχέσεις εξουσίας και εκμετάλλευσης, μεταθέτοντας την αιτία της κοινωνικής κρίσης και παρακμής σε ένα εξωτερικευμένο και ηθικοποιημένο υποκείμενο. Έτσι, η βία που ενσωματώνεται στο θέαμα της καύσης του Ιούδα εμφανίζεται να είναι «δίκαιη» και «αναγκαία». Δεν είναι τυχαίο αυτό που βλέπουμε και στη φωτογραφία που βρίσκεται στην σελίδα με την ανακοίνωση της εκδήλωσης. Ο Ιούδας με τα ευρώ στο πέτο του, συμβολίζει τον φορέα του χρήματος, του κεφαλαίου, που δεν είναι άλλος από τον Εβραίο. Τον σταυρωτή του Κυρίου. Πόσο αρμονικά συμπλεύουν σε μια φωτογραφία ο προνεωτερικός αντιιουδαϊσμός με τον μοντέρνο αντισημιτισμό.
Ο αντισημιτισμός είναι με άλλα λόγια η ψευδής προβολή, μέσω της οποίας οι κοινωνικές αντιφάσεις προβάλλονται σε μια κατασκευασμένη φιγούρα ενός προδότη ή εχθρού της Εθνικής Λαϊκής Κοινότητας. Το κάψιμο του Ιούδα, ακόμη και όταν περιγράφεται από τους συμμετέχοντες σαν ένα «έθιμο χωρίς πρόθεση μίσους», αναπαράγει την ανάγκη για έναν φορέα που θα του φορτωθεί η ενοχή και που μπορεί να καταστραφεί τελετουργικά, ώστε να αποκατασταθεί η φαντασιακή ενότητα της κοινότητας του Εθνικού Κορμού.
Η επίκληση της «παράδοσης» δεν μπορεί να λειτουργεί ως ιδεολογικό άλλοθι για την αναπαραγωγή του αντισημιτικού μίσους. Καλούμε τις φίλες και τους φίλους, όλους τους συντρόφους και συντρόφισσες να πάρουν θέση και να δώσουν δημοσιότητα στο γεγονός. Τέτοια περιστατικά δεν πρέπει σε καμία περίπτωση να περνούν απαρατήρητα. Η Αυτόνομη Πρωτοβουλία Ενάντια στη Λήθη θα συνεχίσει να αναδεικνύει, να αναλύει και να καταγράφει από κομμουνιστική σκοπιά.
Λέμε Ένα ξεκάθαρο όχι στο αντισημιτικό έθιμο της καύσης του Ιούδα στον Κοσμά Κυνουρίας. Ενάντια σε κάθε αντισημιτισμό.
Αυτόνομη Πρωτοβουλία Ενάντια στη Λήθη
Απρίλης 2026
Σημειώσεις – παραπομπές
[1] 1918: Με τρίτη κατά σειρά εγκύκλιό της, η Εκκλησία της Ελλάδος καταδικάζει το έθιμο του καψίματος του Ιούδα. πηγή: https://www.ekklisiaonline.gr/eortologio/san-simera-17-apriliou-katadikazete-to-ethimo-tou-iouda-apo-tin-ekklisia-tis-ellados/
[2] Ο «Λίβελος του Αίματος» (blood libel) αποτελεί έναν ιστορικά διαμορφωμένο αντισημιτικό μύθο, σύμφωνα με τον οποίο οι Εβραίοι κατηγορούνται ψευδώς ότι απαγάγουν και δολοφονούν παιδιά χριστιανών με σκοπό τη χρήση του αίματός τους στις θρησκευτικές τελετές του Πέσαχ. Η απαρχή αυτού του μύθου εντοπίζεται τον Μεσαίωνα κάπου στην Αγγλία όπου ο θάνατος ενός παιδιού αποδόθηκε αυθαίρετα στην τοπική εβραϊκή κοινότητα. Έκτοτε, παρόμοιες κατηγορίες διαδόθηκαν σε όλη την Ευρώπη, συχνά οδηγώντας σε διώξεις, πογκρόμ και εκτελέσεις. Στην νεωτερική εποχή η κατηγορία περί τελετουργικής δολοφονίας αντικαθίσταται από αφηγήματα περί «μυστικής κυριαρχίας», «παγκόσμιων συνωμοσιών» και «παρασιτικής εκμετάλλευσης». Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι το πλαστογράφημα στην Τσαρική Ρωσία «Πρωτόκολλα των Σοφών της Σιών, όπου η φαντασιακή απειλή αφορά πλέον τον έλεγχο της οικονομίας, της πολιτικής και του πολιτισμού. Στη νεωτερικότητα, ο μύθος δεν χρειάζεται πλέον το θρησκευτικό του περίβλημα για να λειτουργήσει· ενσωματώνεται σε διάφορες πολιτικές ιδεολογίες, θεωρίες συνωμοσίας και τον καθημερινό λόγο, όπως είδαμε και στα σχόλια κάτω από την προηγούμενη ανάρτηση μας στο facebook.
[3] «Χρονικά Αντισημιτισμού #02» Το αντισημιτικό πογκρόμ του 1891 στην Κέρκυρα .Άρθρο του Shades Magazine (Δεκέμβρης 2016) https://shades-aufbau.org/2016/12/xronika-antisimitismou-02-antisimitiko-pogrom-kerkira/
