Στο κείμενό του ο Werner Bonefeld υποστηρίζει ότι ο σύγχρονος αντισημιτισμός δεν είναι απλώς προκατάληψη προς τους Εβραίους, αλλά μορφή «φετιχοποιημένου» αντικαπιταλισμού, δηλαδή μια ιδεολογική κατασκευή στην οποία οι μισητές, αφηρημένες μορφές του καπιταλισμού (το χρήμα, το χρηματιστικό κεφάλαιο, ο «άπιαστος» νόμος της ανταλλαγής) προσωποποιούνται στο πρόσωπο του «Εβραίου». Με αφετηρία το Εβραϊκό ζήτημα του Μαρξ και την Κριτική Θεωρία της Φρανκφούρτης, δείχνει πώς η κοινωνική κυριαρχία του κεφαλαίου μετατρέπεται σε «εξωτερικό εχθρό», ενώ η «εθνική κοινότητα» (το έδαφος, το αίμα, η «παραγωγική» βιομηχανία) αντιπαρατίθεται στην «παρασιτική» κοινωνία. Από τον Χένρι Φορντ και τον Ναζισμό μέχρι τον αντιιμπεριαλισμό της σύγχρονης αριστεράς, ο συγγραφέας ακολουθεί το ίδιο σχήμα και καταλήγει ότι ο αντισημιτισμός δεν έχει ανάγκη τους Εβραίους, αλλά τους χρησιμοποιεί για να στρέψει την οργή κατά των συνθηκών σε τυφλή βία, κάτι που ο Ναζισμός ολοκλήρωσε στο Άουσβιτς.
από την σύνταξη
μετάφραση από το https://libcom.org/library/antisemitism-modern-critique-capitalism
Σημείωμα Μετάφρασης
Ο Werner Bonefeld, άρτι συνταξιοδοτηθείς Καθηγητής από το Πανεπιστήμιο της Υόρκης – Τμήμα Πολιτικής και Διεθνών Σχέσεων, εκ των ιδρυτών μαζί με τον Richard Gunn και τον Κοσμά Ψυχοπαίδη στις αρχές της δεκαετίας του 1990 του (μεγαλόπνοου, εκτενούς και επιδραστικού) project “Ανοιχτός Μαρξισμός”1 διακρίνεται για το συνταίριασμα της Κριτικής Θεωρίας της Φρανκφούρτης με την κριτική της πολιτικής οικονομίας, που προσεγγίζεται με ικανοποιητικά γνήσιο τρόπο.2
Παρότι, εντοπίζεται μια προβληματική διατύπωση της εν μέρει θέσης του περί ταύτισης του αντισημιτισμού με την κριτική της καπιταλιστικής οικονομίας, η κριτική του στον αντισημιτισμό από την σκοπιά της επιστήμης της πολιτικής οικονομίας και της κοινωνικής θεωρίας είναι επαρκής και διεισδυτική.
Το παρακάτω κείμενο είναι ένα σχετικά εκλαϊκευτικό κείμενο κριτικής περιγραφής και απομυστικοποίησης των εξεταζόμενων φαινομένων και εκφράσεων.
Για την εμβάθυνση της κριτικής, θεωρούμε, ότι είναι χρήσιμο να σταθούμε στα αναφερόμενα στο κείμενο λειμωνάρια του Χένρι Φορντ (αρχές της δεκαετίας του 1920).3
Πράγματι, ξαφνιάζει τον οποιονδήποτε, το πώς ο καπιταλιστής, που συνέδεσε όσο κανείς άλλος το όνομα και την υπογραφή του με τον αναπτυγμένο βιομηχανικό καπιταλισμό υψηλής οργανικής σύνθεσης κεφαλαίου, δικαιούχος της στην εκείνη την εποχή μεγαλύτερης μηχανουργικής βιομηχανίας στις ΗΠΑ (και ακόμα και σήμερα μια από τις μεγαλύτερες βιομηχανίες παγκοσμίως), εξέφερε τέτοιες αντιλήψεις.
Prima facie, μπορεί να ειπωθεί ότι αυτό είναι μια μόνο έκφραση του ανταγωνισμού μεταξύ παραγωγικού κεφαλαίου και μορφών χρηματοκεφαλαίου, όπως αναπτύσσονται στο συνολικό προτσές καπιταλιστικής παραγωγής (τράπεζες, τοκοφόρο κεφάλαιο, χρηματοθετικό κεφάλαιο). Ωστόσο, αυτή η ανάγνωση επιθέτει μια πραγματική και επιστημονική πρόκληση και αμφιβολία στην θεωρία του Λένιν (και συνολικά της Β΄ Διεθνούς) περί Ιμπεριαλισμού, και δη στην θέση των περί συγχώνευσης, περί σύμφυρσης τραπεζικού και μονοπωλιακού βιομηχανικού κεφαλαίου στην μορφή μιας χρηματιστικής ολιγαρχίας. Στον ίδιο χρόνο, η προκείμενη ανάγνωση in tacit αναπαράγει το γνωστό αναληθές, αναπόδεικτο και ανεδαφικό στερεότυπο περί ταύτισης των Εβραίων με την τραπεζική και την χρηματιστική.
Για όποιον έχει εργασθεί σε εργοστάσια της Φορντ, για όποιον χειρίζεται και οδηγάει ένα Φορντ όχημα ως μέσο παραγωγής, για όποιον έχει επισκευάσει και διορθώσει ένα τέτοιο όχημα, για όποιον έχει οδηγήσει και έχει κάνει ταξίδια με κάποιο Φορντ αυτοκίνητο, για όποιον έχει αφουγκρασθεί την μηχανουργία ενός τέτοιου αυτοκινήτου και έχει συνδιαλεχθεί με την ηλεκτρονική του και στην συνέχεια με τον ηλεκτρονικό εγκέφαλό του, για όποιον συνεχίζει να τα κάνει όλ’ αυτά, είναι ακαταλαβίστικος ο Φορντ αντι-σημιτισμός. Αυτό απ’ την άλλη σημαίνει, ότι τα αφεντικά έχουν αποσχισθεί τόσο πολύ από την εργασία, ώστε το άμεσο αδιαίρετο προϊόν της προσλαμβάνει όλο και πιο πολύ, με όλο και πιο οργανικό τρόπο τις ίδιες τις προσωπικές ιδιότητες των εργατών: η αξία χρήσης εκδηλώνει την αντίθεσή της προς την ανταλλακτική αξία, διακρίνοντας από ποιοτική άποψη τα παραγόμενα εμπορεύματα:
Αυτό είναι άμεση εξωτερίκευση της επιβολής και της αύξησης της εργατικής ισχύος μέσα στο συνολικό Φορντ μητροπολιτικό εργοστάσιο, κάτι που γίνεται κατορθωτό καθημερινά μέσα από κάθε απεργία, κάθε ταξική σύγκρουση, μέσα από την εναντίωση και την άρνηση, από το σαμποτάζ στην καπιταλιστική διοίκηση, την λούφα, την ταξική συναδέλφωση και διεκδίκηση, και το πέρασμα της οργάνωσης της παραγωγής στα χέρια των εργατών.
Ορθότερο είναι να εκληφθεί, ότι τα λειμωνάρια του κ. Φορντ (πέρα από ότι εξέφρασαν έναν δοσμένο βαθμό θρησκειολογικής κατανόησης του κρισιακού καπιταλιστικού κόσμου) αποτύπωσαν στην τότε ιστορική συγκυρία την μυστικοποίηση των αντεπιδρωσών περιστάσεων, των αντεπιδρώντων παραγόντων στον νόμο πτωτικής τάσης του ποσοστού κέρδους:4 αύξηση του βαθμού εκμετάλλευσης της εργασίας, συμπίεση των εργατικών μισθών υπό της αξίας των, φτήνεμα των στοιχείων του σταθερού κεφαλαίου, σχετικός υπερπληθυσμός, ξένο εμπόριο, αύξηση στο μετοχικό, μερισματικό κεφάλαιο.
Απ’ αυτήν την άποψη μπορεί να συναχθεί το συμπέρασμα, ότι για το κεφάλαιο, που διατρέχει κρίσεως, ο αντισημιτισμός αποκτά οικονομική λειτουργία: συνιστά μια εργαλειοποίηση για την καπιταλιστική αντεπίδραση στον νόμο πτωτικής τάσης του ποσοστού κέρδους. Αυτό είναι ποιοτικά κάτι διαφορετικό από τον ναζιστικό αντισημιτισμό, αν και ανά περιπτώσεις του στρώνει το έδαφος. Υπ’ αυτήν την οπτική, το κεφάλαιο σε αυτήν την οριακή λειτουργία του επιδιώκει την εργαλειοποίηση στοιχείων και υποκειμένων ναζιστικής πολιτικής, χωρίς κατ’ ανάγκη να σημαίνει, ότι αυτά (υπό την ισχύ της καπιταλιστικής εργαλειοποίησής των) καθίστανται τρόπω τινί αδρανή υλικά, ή απλά παρακμιακά ισότοπα.
Σε κάθε περίπτωση, αυτό που είναι το τρέχον πολιτικό και ταξικό συμπέρασμα, και το τεκμηριώνει ο Bonefeld με τον βέλτιστο τρόπο, είναι, ότι αντισημιτισμός και αντικομμουνισμός είναι αχώριστο δίδυμο: η πρώτη γραμμή επίθεσης των πιο αντιδραστικών συστατικών του υπό κρίση κεφαλαίου στην εργατική τάξη, στους πληβείους, στην φτωχολογιά, συνολικά στην εργασία.
Werner Bonefeld | Αντισημιτισμός και η (σύγχρονη) κριτική του καπιταλισμού.
Ι
Ο Ναζί ιδεολογός Rosenberg (1938) μορφοποίησε την σύγχρονη έννοια του αντισημιτισμού με σαφήνεια, όταν τον σκιαγράφησε ως μια επίθεση στον Κομμουνισμό, στον Μπολσεβικισμό, και τον Εβραϊκό καπιταλισμό, έναν καπιταλισμό όχι της παραγωγικής εργασίας και της βιομηχανίας, αλλά των παρασίτων –του χρήματος και της χρηματιστικής, των σπεκουλαδόρων και τραπεζιτών.
Υπάρχει βέβαια μια διαφορά μεταξύ του αντισημιτισμού, ο οποίος κλιμακώθηκε στο Auschwitz, και του αντισημιτισμού του μετά το 1945 κόσμου. Εν τούτοις, το αν ο αντισημιτισμός επιμένει εξ αιτίας ή παρά του Auschwitz, είναι, εσχάτως, ένα αλυσιτελές ερώτημα. Οι επισημάνσεις “παρά” και “εξ αιτίας” προσδίδουν διαπίστευση στο Auschwitz ως ένα εργοστάσιο θανάτου, το οποίο υποτίθεται, ότι έχει καταστρέψει τον αντισημιτισμό. Επιπρόσθετα, και σε συνδυασμό, ο αντισημιτισμός αντιμετωπίζεται ως ένα φαινόμενο του παρελθόντος, που απλά ρίχνει την σκιά του στο παρόν, όμως, το ίδιο δεν έχει πραγματική ύπαρξη. Κατ’ αυτόν τον τρόπο, υπερβολικές εκφράσεις αντισημιτισμού αναφέρονται ως άσχημες, απλά ως παθολογικές παρεκκλίσεις ενός αλλότριου πολιτισμένου κόσμου. Σ’ αυτό το συγκείμενο, η κριτική του αντισημιτισμού είναι είτε υποτιμημένη ως μια έκφραση της “Ευρωπαϊκής ενοχής”, ή απορριπτόμενη ως μια έκφραση κακοπιστίας: μια προκάλυψη για την μόνωση του Ισραήλ από τον κριτικισμό (Keaney, 2007).
Το κείμενο επιχειρηματολογεί, πως ο σύγχρονος αντισημιτισμός είναι “οι φήμες σχετικά με τους Εβραίους” ως προσωποποίηση των μισητών μορφών του καπιταλισμού. Θα κοιτάξω εν πρώτοις σε κάποιες σύγχρονες εκφράσεις αντισημιτισμού, και οι θέσεις IV και V εξερευνούν την κατανόηση του Ναζί αντισημιτισμού εκ μέρους των Αντόρνο και Χορκχάιμερ (1989) και Ποστόν (1986).
II
Η προβολή του Εβραίου ως του εξωτερικού εκ των ένδον εχθρού, ως κομμουνιστή, χρηματιστή, σπεκουλαδόρου, και τραπεζίτη, παραμένει κραταιά έως σήμερα. Για παράδειγμα, ο πρώην Πρωθυπουργός της Μαλαισίας Mahathir Mohamad, σταχυολόγησε τις ριζικές αιτίες της οικονομικής κατάρρευσης της Μαλαισίας στα 1997, δηλώνοντας: «Λέω, ανοιχτά, ότι αυτοί οι άνθρωποι είναι ρατσιστές. Δεν είναι χαρούμενοι με το να μας βλέπουν να ευημερούμε. Αυτοί λένε, ότι αναπτυσσόμαστε πολύ γρήγορα, αυτοί σχεδιάζουν να μας κάνουν φτωχούς. Εμείς δεν κάνουμε εχθρούς με άλλους λαούς, αλλά οι άλλοι κάνουν εχθρούς με εμάς”.1
Τι εννοείται με το “εμείς” και ποιοι είναι “αυτοί”; Η από τον Mahathir Mohamad αποκήρυξη του καπιταλισμού σαν “Εβραϊκού καπιταλισμού” πράγματι εμφανίζεται, όπως οι Financial Times (23 Οκτωβρίου 2003) επισήμαναν, και δη ότι έχει πάρει την συνθηματολογική μορφή της. Ο Διεθνής Εβραίος, ένα βιβλίο, επιμεληθέν από τον Χένρι Φορντ στην δεκαετία του 1920. Στην δομή του, η σύλληψη των “σπεκουλαδόρων” ως του εξωτερικού εκ των ένδον εχθρού έτεινε στο να καταστρέψει σχέσεις της εθνικής αρμονίας του συμφέροντος, και γι’ αυτό ανήκει στον σύγχρονο αντι-Σημιτισμό. Επικαλείται την ιδέα της χρηματιστικής και των σπεκουλαδόρων ως εμπόρων απληστίας, και αντιτιθέμενο σε αυτό, ασπάζεται την ιδέα μιας αλλιώτικης “υγιούς”, “βιομηχανικής” και ειρηνικής εθνικής κοινότητας που εγείρεται από το “έδαφος”, σκευάζει την πατρίδα με μη καταστρέψιμη ισχύ και μονιμότητα, και έτσι είναι ενωμένη με τα χαρακτηριστικά της φυλής και του δεσμού αίματος.
Μετά, υπάρχει η από τον Pat Buchanan (2002) υπεράσπιση των υποτιθέμενων Αμερικανικών αξιών και αρετών, τις οποίες βλέπει να διάγουν κρίση εξ αιτίας των αισχρών επιδράσεων της “κριτικής θεωρίας”, την οποία θεωρεί (ως) “εκείνα τα προβλήματα που καθιστούν υπεύθυνους τους Κομμουνιστές Εβραίους”.2 Η βασισμένη στον Λόγο δικαιοσύνη και η κριτική απόφανση εδώ εμφανίζονται ως μια ισχυρά καταστρεπτική δύναμη, που απονέμεται στην νοημοσύνη των “Εβραίων”. O Lyotard (1993, p. 159) σκιαγραφεί καλά αυτήν την φήμη σχετικά με τους Εβραίους: για τους αντισημίτες “οι Εβραίοι … δεν έχουν ρίζες στην φύση … Αυτοί λένε ότι έχουν ρίζες σε ένα βιβλίο”. Ο αντισημιτισμός προβάλλει τους Άλλους ως μη έχοντες ρίζες. Αντί να είναι ριζωμένος στις υποτιθέμενες αξίες του έθνους, στο έδαφός του και στην παράδοση, ο Εβραίος διακατέχεται από μια πανούργα νοημοσύνη, που είναι καταστρεπτική της παράδοσης και της οργανικής κοινωνικής ύλης. Ο Εβραίος δείχνει να έρχεται από το πουθενά. “Ο Αντι-Σημιτισμός είναι η φήμη σχετικά με τους Εβραίους” (Adorno, 1951, p.141). Αυτοί φαίνονται, ότι ίστανται πίσω από τα φαινόμενα. Η δύναμη, που απονέμεται σε αυτόν τον μη έχοντα ρίζα Άλλον, είναι αυτή μιας εκτεταμένα ισχυρής, άπιαστης, διεθνούς συνομωσίας (Postone, 1986). Δεν μπορεί να προσδιορισθεί συγκεκριμένα: είναι μια αφηρημένη, αόρατη δύναμη, που κρύβεται σε τέτοια αντιφατικά φαινόμενα, όπως ο κομμουνισμός και ο καπιταλισμός.
Μετά, υπάρχει η αντι-ιμπεριαλιστική αριστερά. Ως ένας εκ των πιο κριτικών και ξεχωριστών διανοητών της, ο Perry Anderson (2001, p. 15) επιχειρηματολογούσε: “οχυρωμένος στις δουλειές, στην κυβέρνηση και στα μέσα, ο Αμερικανικός Σιωνισμός απ’ την δεκαετία του ’60 έχει αποκτήσει ένα σταθερό πάτημα στους μοχλούς της δημόσιας γνώμης και της επίσημης πολιτικής προς το Ισραήλ, που έχει αδυνατίσει μόνο σε σπανιότατες περιστάσεις. Οι Εβραίοι, επομένως, δεν έχουν κατακτήσει μόνο την Παλαιστίνη, αλλά έχουν πάρει επίσης τον έλεγχο της Αμερικής, ή όπως ο James Petras (2004, p. 210) το βλέπει, η τρέχουσα προσπάθεια του “οικοδομείν την αυτοκρατορία των ΗΠΑ” έχει σχηματισθεί από τους “Σιωνιστές οικοδόμους της αυτοκρατορίας”. Για τον Anderson, το Ισραήλ είναι ένα Εβραϊκό κράτος, οι εθνικιστικοί θρίαμβοί του είναι Εβραϊκοί θρίαμβοι, και η οικονομία του είναι μια Εβραϊκή οικονομία –και το κράτος του ένα “κράτος ραντιέρηδων”, το οποίο φυλάσσεται από τις ΗΠΑ ως το ιμπεριαλιστικό προγεφύρωμά των στην Μέση Ανατολή.
Τι κάνει ένα κράτος Εβραϊκό; Στον Μαρξ, το κράτος ήταν η πολιτική μορφή της αστικής κοινωνίας –ο σκοπός του κεφαλαίου είναι να κάνει κέρδος, και το κράτος είναι η πολιτική έκφραση αυτού του σκοπού. Έτσι, είδε το κράτος σαν την εκτελεστική επιτροπή της μπουρζουαζίας. Ο Μαξ Βέμπερ επιχειρηματολόγησε, ότι το κράτος δεν μπορεί να προσδιορισθεί από τις λειτουργίες του, ούτε από τα από μόνα τους τα φαντασιακά εθνικά χαρακτηριστικά, αλλά μόνο από τα μέσα του: την νόμιμη χρήση φυσικής βίας. Συνέλαβε το σύγχρονο κράτος σαν μια μηχανή. Ο μεγάλος θεωρητικός της αυτονομίας του κράτους, Τόμας Χομπς, το συνέλαβε ως ένα αποτέλεσμα ενός κοινωνικού συμβολαίου, το οποίο επέτρεπε τα εμπόλεμα κοινωνικά συμφέροντα να ανθίσουν επί της βάσης της αμοιβαίας προστασίας. Το κράτος του εμφανιζόταν προσίδιο σε έναν θνητό Θεό. Ο Άνταμ Σμιθ προσδιόρισε το κράτος ως μια δύναμη ισχυροποιητική της αγοράς –μεσιτεύει την νομικά δεσμευτική διεύθυνση μεταξύ των ιδιωτικών συμφερόντων, εκάστου επιδιώκοντος τα τέλη των εντός ενός συγκειμένου, εντός του οποίου εις έκαστος είναι υποχρεωμένος σε όλους, αλλά ουδείς είναι απόλυτα εξαρτώμενος σε κάποιον ιδιαίτερο. Για να είναι ελεύθερη η οικονομία, το κράτος έχει ανάγκη να είναι ισχυρό, όπως η αγοραία πολιτική.
Ουδεμία εξ αυτών των προσεγγίσεων προσδιορίζει το κράτος στους όρους των υποτιθεμένων ή φαντασιακών εθνικών χαρακτηριστικών ενός ομοιογενοποιημένου λαού. Μια τέτοια σφυρηλάτηση της εθνικής ταυτότητας είναι ένα πολιτικό καθήκον. Πράγματι, η αντιστροφή του αντι-ιμπεριαλισμού είναι η απαίτηση για εθνική απελευθέρωση, εθνική αυτονομία, και εθνικό αυτό-προσδιορισμό –μια απλή αφαίρεση μιας χωρίς τάξεις φαντασιακής κοινότητας, η οποία καθίσταται αποτελεσματική υπό της πολιτικής εξουσίας, μη τιθέμενη εκ της φύσεως (Anderson, 1991). Η ταυτοποίηση ενός λαού στους όρους των υποτιθέμενων εθνικών χαρακτηριστικών τείνει να επανακάμπτει πολιτικά. “Αν η “διαφορά” έχει γίνει ο προθάλαμος του θεωρητικού αντι-Λόγου, “ο Άλλος” έχει γίνει ο προθάλαμος του πρακτικού αντι-Λόγου (Rose, 1993, p.5). Ο Άλλος παρέχει την δικαιολογία για μια βλαφθείσα ζωή και ως τέτοια για έναν αποδιοπομπαίο τράγο, γίνεται το αντικείμενο μνησικακίας. Ο Perry Anderson (2001) είναι γι’ αυτό απολύτως σωστός, όταν επιχειρηματολογεί, ότι η δυνατότητα βίας ενάντια στον Άλλον, είναι εγγενής στον εθνικισμό, όπως και νά ‘χει.
Μετά, υπάρχει η ανιούσα κλίμακα και το διάφανο εύρος του αντισημιτικού παλιρροϊκού κύματος ειδικά στην Μέση Ανατολή, το οποίο έχει θολώσει οποιαδήποτε διάκριση μεταξύ της κριτικής του κράτους του Ισραήλ και των συγκεκριμένων ανθρώπινων όντων στις κοινωνικές σχέσεις τους. Η αντι-ιμπεριαλιστική αριστερά τείνει να παραγνωρίζει τον αχαλίνωτο Ισλαμιστικό αντισημιτισμό σαν ένα απλό επιφαινόμενο της δικαιολογημένης οργής ενάντια στον ιμπεριαλισμό του Ισραήλ και των ΗΠΑ. Αυτό καταδικάζει την άρνηση της Παλαιστινιακής εθνότητας και καταδικάζει την εθνική ύπαρξη του Ισραήλ ως προγεφυρώματος των ιμπεριαλιστικών συμφερόντων των ΗΠΑ στην Μέση Ανατολή. Συμπτωματικά, εδώ βρίσκεται το κάλεσμα για αλληλεγγύη με την Μουσουλμανική Αδελφότητα από τον Διεθνή Σοσιαλισμό: “Λέμε ότι πρέπει να δουλέψουμε με την Μουσουλμανική Αδελφότητα επί ειδικών ζητημάτων [Παλαιστίνη ή Ιράν]” (IS, 2005, p. 31). Εναντίον αυτού, ο Ζίζεκ έχει επιχειρηματολογήσει, ότι δεν θα έπρεπε να υπάρχει προσπάθεια να “καταλάβουμε” τον Αραβικό αντι-Σημιτισμό … ως μια “φυσική” αντίδραση στην λυπηρή περίσταση των Παλαιστινίων. “Πρέπει να συναντήσει αντίσταση απροϋπόθετα” (Zizek, 2002, p.129; cf. also Zizek, 2008). Το να “καταλάβουμε” τον Ισλαμικό αντισημιτισμό σαν μια “δικαιολογημένη” έκφραση οργής εναντίον του ιμπεριαλισμού, είναι σαν να ισχυριζόμαστε, εξ ενοχής, ότι ο αντισημιτισμός σχηματοποιεί αντίσταση στον καπιταλισμό. Ομοίως, δεν θα έπρεπε να υπάρχει προσπάθεια να “καταλάβουμε” τα μέτρα του κράτους του Ισραήλ “ως μια “φυσική” αντίδραση εναντίον του υποβάθρου του Ολοκαυτώματος” (ibid.). Τέτοια “κατανόηση” αποδέχεται τον βαρβαρισμό της εξολόθρευσης σαν μια νομιμοποιητική δύναμη της κρατικής δράσεως. Κάθε κράτος γυρεύει να δικαιολογήσει τις πολιτικές του μέσω της εκμετάλλευσης του παρελθόντος για την δική του νομιμοποίηση (βλ. Tischler, 2005). Τέτοια νομιμοποίηση δεν απολυτρώνει τους νεκρούς. Ακολουθώντας τον Μπένγιαμιν, η απολύτρωση συνεπάγεται την αποκατάσταση του παρελθόντος στην σύγχρονη πάλη για ανθρώπινη αξιοπρέπεια, που είναι εξ ίσου μοναδική και οικουμενική, αδιόρατη και ανεκτίμητη. Συνδέεται με αρνητές, αιρετικούς, διαφωνούντες και αντιφρονούντες, και όχι με τα καλά αξιώματα του κράτους.
Ο Ισλαμικός φονταμενταλισμός μπορεί να ιδωθεί σαν μια αντίδραση εναντίον του “βαρέος πυροβολικού” του παγκόσμιου κεφαλαίου για να δημιουργήσει έναν κόσμο κατ’ εικόνα του. Εναντίον αυτού, συζευγνύεται μια απαίτηση για αυθεντικότητα, επιδιώκει να διατηρήσει μέσω του καθαγιασμού των φαντασιακών προγονικών συνθηκών και παραδόσεων τις υπάρχουσες κοινωνικές κατασκευές (δομές), επαναλαμβάνοντας με θανατερή και εκκωφαντική δύναμη την “παραδειγματική Φασιστική χειρονομία, [οι Άραβες φονταμενταλιστές] θέλουν “καπιταλισμό χωρίς καπιταλισμό” (Zizek, 2002, p. 131). Η πάλη εναντίον της “δυτικοτοξικοποίησης”, όπως ο Χομεϊνί αποκαλούσε τις ιδέες του φιλελευθερισμού, της δημοκρατίας και του σοσιαλισμού, ενδεικνύει, ότι ο Ισλαμιστικός αντισημιτισμός είναι δύσκολο να κατευνασθεί από μια Ισραηλινο-Παλαιστινιακή διευθέτηση. Είναι πιο εύκολο να αναφλεχθεί. Βασικά, είναι η απεικόνιση του Ισραήλ ως ενός ιμπεριαλιστικού προγεφυρώματος της “Εβραϊκής” καπιταλιστικής αντιεξέγερσης, η οποία πυροδοτεί το μίσος κατά του Ισραήλ ως ενός “Εβραϊκού” κράτους. Το κατηγόρημα “Εβραϊκό” δεν αναφέρεται σε συγκεκριμένα ανθρώπινα όντα, φερ’ ειπείν, στον Αριέλ Σαρόν ή στο Καρλ Μαρξ, στον Άλμπερτ Αϊνστάιν, στην Έμμα Γκόλντμαν, στην Ρόζα Λούξεμπουργκ ή στον Λεωνίδα Τρότσκυ, στον Μάικλ Νιούμαν, ή στην Εσθήρ Ρόζενμπεργκ. Αγνοεί κοινωνικές διακρίσεις, σαν εκείνες της τάξης, του φύλου, της εθνικότητας κοκ., και απεναντίας υποθέτει ότι όλοι είναι του ίδιου εθνικού ζητήματος, ανεξαρτήτως του ότι είναι αναρχικοί, κομμουνιστές, αντιρρησίες, καπιταλιστές ή εργάτες, συντηρητικοί, φανατικοί θρησκευόμενοι, πολεμοκάπηλοι, λάτρεις της ειρήνης, επαίτες, ή απλά συνήθεις και βαρετοί. Αντί να αναγνωρίζει αντιφάσεις, διακρίσεις, ανταγωνισμούς, αγώνες και συγκρούσεις, προβάλλει αυτές τις αφηρημένες, αρνούμενες τον Λόγο, φαντασιακές “ποιότητες”, πάνω στις οποίες ο αντισημιτισμός κείται σε έναν εθνικοποιημένο λαό, αντικαθιστώντας την κριτική των υπαρχουσών κοινωνικών σχέσεων με τις ολοκληρωτικές συλλήψεις του εθνικού φίλου και του εθνικού εχθρού. Εντός αυτής της σχέσεως, ο Λόγος αναστέλλεται και η σκέψη οδηγείται στην εξ ίσου άλογη πίστη ότι ο εχθρός του εχθρού μου είναι φίλος μου. Ο Σοσιαλισμός είναι η εναλλακτική στον βαρβαρισμό, όχι η απορροή του. Αυτό, ωστόσο, σημαίνει, ότι ο μόνος δρόμος να παλέψεις τον επανακάμπτοντα αντισημιτισμό “δεν είναι να κηρύττεις φιλελεύθερη ανοχή … αλλά να εκφράζεις το υποβόσκον αντι-καπιταλιστικό μοτίβο με έναν ευθύ, όχι δύσβατο τρόπο” (Zizek, 2002, p.130). Η φιλελεύθερη ανοχή ενδίδει στο μη ανεκτό και απορροφάται απ’ αυτό.
III
Στο του Μαρξ Ιουδαϊκό Ζήτημα (1964) και στα γραπτά της Σχολής της Φρανκφούρτης, η κατηγορία “Εβραίος” είναι μια κοινωνική μεταφορά, που εστιάζει στην αντι-καπιταλιστική μνησικακία από την σκοπιά του καπιταλισμού –ένας αντι-καπιταλιστικός καπιταλισμός. Σε αντίθεση, ωστόσο, στην καταφατική κατηγοριοποίηση του Anderson, ο Μαρξ και η Σχολή της Φρανκφούρτης προσέγγισαν το “Ιουδαϊκό Ζήτημα” μέσα από τους φακούς της κριτικής του φετιχισμού των αστικών σχέσεων παραγωγής. Επεκτείνοντας το του Μαρξ κριτικό ερώτημα, γιατί αυτό το περιεχόμενο (ανθρώπινες κοινωνικές σχέσεις) υποθέτει αυτήν την μορφή [την μορφή του κεφαλαίου] (βλ. Μαρξ, 1962, σ. 95), ερωτάται, γιατί η μπουρζουάδικη κριτική του καπιταλισμού υποθέτει την μορφή του αντισημιτισμού; Σε αντίθεση, η καταφατική χρήση της κατηγορίας “Εβραίος” ορθολογικοποιεί τον αντισημιτισμό ως μια διακήρυξη μίσους προς τον καπιταλισμό, και μέσω αυτής της ορθολογικοποίησης, είναι συνεργός στις “φήμες σχετικά με τους Εβραίους”. Τέτοια συνέργεια συμμετέχει στην παραδειγματική φασιστική χειρονομία ενός αντι-καπιταλισμού, ο οποίος γυρεύει έναν καπιταλισμό χωρίς καπιταλισμό.
Η Ουλρίκε Μάινχοφ εστίασε με ευκρίνεια στην ορθολογικοποίηση του αντισημιτισμού ως μίσους προς τον καπιταλισμό, όταν επιχειρηματολόγησε, ότι “το Auschwitz σήμαινε ότι έξι εκατομμύρια Εβραίων θανατώθηκαν, και πετάχτηκαν στην χωματερή της Ευρώπης, γι’ αυτό που ήταν: εγχρήματοι Εβραίοι. Το χρηματιστικό κεφάλαιο και οι τράπεζες, ο σκληρός πυρήνας του συστήματος του ιμπεριαλισμού και του καπιταλισμού, έστρεψαν το μίσος των ανθρώπων εναντίον του χρήματος και της εκμετάλλευσης σε μίσος εναντίον των Εβραίων … Ο Αντι-Σημιτισμός είναι πράγματι ένας μίσος προς τον καπιταλισμό” (παρατίθεται στο Watson, 1976, p.23). Οι ακόλουθες θέσεις το εξερευνούν αυτό περαιτέρω.
IV
Ο Αντισημιτισμός “δεν έχει ανάγκη” Εβραίους. Η κατηγορία “Εβραίος” έχει απονεμημένες σ’ αυτήν εξουσίες, οι οποίες δεν μπορούν να προσδιορισθούν συγκεκριμένα. Είναι μια αφαίρεση, η οποία ουδένα αποκλείει. Καθείς μπορεί να θεωρηθεί Εβραίος. Η έννοια “Εβραίος” δεν γνωρίζει αδιαιρετότητα, δεν μπορεί να είναι άνδρας ή γυναίκα, και δεν μπορεί να ιδωθεί ως εργάτης ή σαν επαίτης: η λέξη “Εβραίος” σχετίζεται σε ένα μη-πρόσωπο, μια αφαίρεση. “O Εβραίος είναι κάποιος, που οι άλλοι άνθρωποι θεωρούν Εβραίο” (Sartre, 1976, p.69). Για να εξαφθεί ο αντισημιτισμός, η ύπαρξη “Εβραίων” δεν είναι συμβεβηκυία, ούτε απαιτούμενη. “Ο Αντισημιτισμός τείνει να συμβαίνει μόνο σαν κομμάτι ενός διαμεταβλητού προγράμματος”, η βάση του οποίου είναι “η οικουμενική αναγωγή της όλης ειδικής ενέργειας στην μία, όμοια αφηρημένη μορφή εργασίας, από το πεδίο μάχη έως το στούντιο” (Horkheimer and Adorno, 1989, p.207). Επομένως, ο αντισημιτισμός ανήκει σε έναν κοινωνικό κόσμο, στον οποίο αίσθηση και σημασία θυσιάζονται για χάρη της συμμόρφωσης με νόρμες και κανόνες μιας πολιτικής και οικονομικής πραγματικότητας, η οποία επιβάλλει ομοιότητα, τελετουργικοποιημένη επανάληψη, και άνευ αντικειμένου υποκειμενικότητα ως τις μορφές της ανθρώπινης ύπαρξης. Ο χρόνος είναι χρήμα, είπε ο Βενιαμίν Φρανκλίνος. Και θα μπορούσαμε να προσθέσουμε ότι δι’ αυτό το χρήμα είναι χρόνος. “Η οικονομία του χρόνου: σε αυτό όλη η οικονομία τελικά ανάγει εαυτώ” (Μαρξ, 1973, σ. 173). Αν, γι’ αυτό, κάθε τι ανάγεται σε χρόνο, σε έναν αφηρημένο χρόνο, διαιρετό σε ίσες, ομοιογενείς και σταθερές μονάδες, οι οποίες κινούνται ακατάπαυστα από μονάδα σε μονάδα, και αυτό παρόλο που αποσυνδέεται από τις συγκεκριμένες ανθρώπινες δραστηριότητες, μετράει αυτές, ανεξαρτήτως από το περιεχόμενό τους, τότε ο άνθρωπος είναι ουδέν: είναι στις πλείστες των περιπτώσεων σφάγιο (Μαρξ, 1976, σ. 127). Ο χρόνος είναι αυτής της έννοιας. Κάθε άλλο είναι σπατάλη χρόνου. Ένας τέτοιος χρόνος ενδιαφέρεται μόνο σε δυο πράγματα: “πόσο πολύ;” και “πόσο χρόνο πήρε;” Ο χρόνος των ανθρώπινων σκοπών είναι διαφορετικός του χρόνου της αφηρημένης εργασίας.4 Η απλή ύπαρξη της διαφοράς, μιας διαφοράς, που σηματοδοτεί χαρά επέκεινα της ζωής ως μιας απλής προσωποποίησης του εργασιακού χρόνου, καλλιεργεί την τυφλή αγανάκτηση και την οργή, στην οποία ο αντισημιτισμός επικεντρώνει και την οποία εκμεταλλεύεται, αλλά δεν παράγει ο ίδιος. “Η σκέψη της χαράς άνευ εξουσίας είναι αφόρητη, διότι θα μπορούσε έτσι να είναι αληθής χαρά” (ibid., p.172).
Ο Αντισημιτισμός διαφοροποιεί μεταξύ “κοινωνίας” και “εθνικής κοινότητας”. H “κοινωνία” ταυτοποιείται ως “Εβραϊκή”: ενώ, η κοινότητα μοντελλοποιείται σαν ένας αντι-κόσμος στην κοινωνία. Η κοινότητα θεωρείται, ότι συγκροτείται από την φύση, και η “φύση” θεωρείται να είναι σε κίνδυνο, λόγω των “κακών” αφηρημένων κοινωνικών δυνάμεων. Οι ιδιότητες, που προσδίδονται από το αντισημίτη στους Εβραίους περιλαμβάνουν την κινητικότητα, το αδιόρατο, την έλλειψη ριζών και την συνομωσία ενάντια στις –μυθικές και μυθικοποιημένες- αξίες της φαντασιακής κοινότητας ενός ειλικρινούς και σκληρά εργαζόμενου λαού. Το προϋποτιθέμενο “ευ ζειν” αυτής της κοινότητας θεωρείται να είναι στο έλεος όλων των κακών δυνάμεων: διανοούμενη σκέψη, αφηρημένοι κανόνες και νόμοι, και οι αποσυνθέτουσες δυνάμεις του κομμουνισμού και του χρηματιστικού κεφαλαίου. Αμφότερα, κομμουνισμός και χρηματιστικό κεφάλαιο θεωρούνται ως εκριζωτικές δυνάμεις και οντότητες του Λόγου. Ο Λόγος ίσταται απορριπτόμενος λόγω της μολυσματικής επιθυμίας να πάει στην ρίζα των πραγμάτων. Όμως, η ρίζα των πραγμάτων μπορεί να είναι μονάχα ο Άνθρωπος στις κοινωνικές σχέσεις της. Ο Λόγος είναι το όπλο της κριτικής. Αμφισβητεί τις συνθήκες, όπου ο Άνθρωπος υποβαθμίζεται σε μια απλή οικονομική πηγή. Για τον αντι-Σημίτη η ανεξαρτησία της σκέψης και η ικανότητα να συλλογούμεθα ελεύθερα χωρίς φόβο, είναι αποτρόπαια. Αποδοκιμάζει την ιδέα, ότι ο Άνθρωπος είναι το ύψιστον ον για τον Άνθρωπο [Mensch] (Μαρξ, 1975, σ.182). Αντίθετα, γυρεύει παράδοση μέσω της οργίλης επιβεβαίωσης της δικής του παραφροσύνης. Η από τους αντισημίτες σκιαγράφηση του Εβραίου ως προσωποποιημένου κακού είναι πράγματι η δική τους αυτοπροσωπογραφία. “H παραφροσύνη είναι το υποκατάστατο για το όνειρο, ότι η ανθρωπότητα μπορούσε να οργανώσει τον κόσμο της ανθρώπινα, ένα όνειρο που ένας ανθρώπινα φτιαγμένος κόσμος επίμονα απορρίπτει” (Adorno, 1986, p.124).
Ο Αντισημιτισμός διακηρύττει μια παρεκκλίνουσα παρότρυνση για ισότητα. Γυρεύει μια ισότητα, η οποία απορρέει από την ιδιότητα του μέλους σε μια εθνική κοινότητα, την κοινότητα των Λαϊκών συντρόφων. Αυτή η ποιότητα προσδιορίζεται από την μυθική “ιδιότητα” της γης και του εδάφους βασισμένη στον δεσμό αίματος. Το φετίχ του εδάφους και του αίματος αποκτά μόνο εντός και μέσω του αφηρημένου την μορφή της ανταλλακτικής αξίας. Ο Αντι-Σημιτισμός επαληθεύει το αίμα, το έδαφος και επίσης την μηχανουργία ως συγκεκριμένες αντι-αρχές του αφηρημένου. Το αφηρημένο προσωποποιείται στην κατηγορία Εβραίος (βλ. Postone, 1986). Για τους απολογητές του αγοραίου φιλελευθερισμού, η αναφορά στο αόρατο χέρι λειτουργεί ως μια εξηγητική προσφυγή. Εξηγεί τα πάντα με αναφορά στο Αόρατο. “Η λιμοκτονία είναι του Θεού ο τρόπος τιμωρείν όσους έχουν υπερβολικά λίγη πίστη στον καπιταλισμό” (Rockefeller Sr., quoted in Marable, 1991, p.149). Για τους αντισημίτες, ωστόσο, η δύναμη του αοράτου μπορεί να εξηγηθεί –ο Εβραίος είναι η προσωποποίησή του και η βιολογικοποιημένη ύπαρξή του. Αυτό μεταμορφώνει την δυσφορία προς τις συνθήκες σε μια συμμορφωτική εξέγερση εναντίον της προβαλλόμενης προσωποποίησης του καπιταλισμού.
Η εθνικιστική σύλληψη της ισότητας προσδιορίζει την “κοινωνία” ως τον Άλλον –ένα παράσιτο του οποίου ο αντικειμενικός στόχος θεωρείται να είναι να καταπιέζει, να υπονομεύει και να διαστρέφει την “φυσική κοινότητα” μέσω της “αποσυνθέτουσας” δύναμης των αφηρημένων και αδιόρατων αξιών του αστικού- πολιτισμού. Η κατηγορία “Εβραίος” θεωρείται να προσωποποιεί αφηρημένη σκέψη και αφηρημένη ισότητα, περιλαμβανομένης της ενσάρκωσής της, του χρήματος. Λαϊκός σύντροφος, τότε, θεωρείται, σαν κάποιος που αντιστέκεται στις “Εβραϊκές” αφηρημένες αξίες και αντιθέτως κρατάει κάποιο είδος φυσικής ισότητας. Η “ισότητά” τους ως Εβραίοι αποκτά σαν κατασκευή, εκείνη όπου ανήκουν όλοι όσοι αποκλίνουν από την σύλληψη των Λαϊκών συντρόφων, δηλαδή του μυθικού συγκεκριμένου θέματος. Ο μύθος του Εβραίου αντιμετωπίζεται με τον μύθο της αυθεντικής νομής του εδάφους, ανυψώνουσας την “οπισθοδρομική ισότητα” του εθνικισμού (Adorno, 1951, p.56) σε μια απελευθερωτική δράση. Ο Λαϊκός σύντροφος βλέπει τον εαυτό του ως γιο της φύσης και επομένως ως ένα φυσικό ον. Βλέπει το φυσικό πεπρωμένο του στην απελευθέρωση της εθνικής κοινότητα από φερόμενες μη έχουσες ρίζες, αφηρημένες αξίες, απαιτώντας την φυσικοποίησή τους, έτσι ώστε τα πάντα να επιστρέψουν στην “φύση”. Εν ολίγοις, ο Λαϊκός σύντροφος εικονίζει τον εαυτό του σαν ριζωμένο στο αίμα και στην προγονική παράδοση, ώστε να υπερασπισθεί την δική του πίστη στην μη θνητότητα της παραφροσύνης μέσω της συλλογικής έγκρισης του θυμού. Αυτός ο θυμός απευθύνεται στην υποτιθέμενη νίκη του πολιτισμού επί της φύσεως, μια νίκη που θεωρείται, ότι καταδικάζει τον Λαϊκό σύντροφο, να ιδρώνει, να μοχθεί και να καταβάλει φυσικό κάματο, ενώ ο Άλλος θεωρείται ότι ζει μια ζωή ως τραπεζίτης και σπεκουλαδόρος. Αυτός ο Λαϊκός σύντροφος φιλοδοξεί για τον εαυτό του. Ο Λαϊκός σύντροφο ποντάρει στον θάνατο και δανείζει τα εξαγόμενα χρυσά δόντια.
Για τον Λαϊκό σύντροφο, οι Εβραίοι “είναι οι αποδιοπομπαίοι τράγοι όχι μόνο για τους ατομικούς ελιγμούς και τις μηχανορραφίες, αλλά εν ευρύτερη έννοια, όσο η οικονομική αδικία της συνολικής τάξεως απονέμεται σ’ αυτούς” (Horkheimer and Adorno, 1989, p.174). Ο Αντισημιτισμός καλεί για μια “δίκαιη” εκδίκηση στο πλευρό της “θυματοποιημένης” εθνικής κοινότητας ενάντια στις δυνάμεις της “μη έχουσας ρίζες” κοινωνίας. H “Κοινότητα” θεωρείται να είναι εξ ίσου θυματοποιημένη και “σθεναρή”. Το σθένος απορρέει από την βιολογική σύλληψη της εθνικής κοινότητας: εν αίματι συνιστώμενη νομή, παράδοση και προγονική κοινότητα. Αυτή η βιολογικοποίηση της κοινότητας βρίσκει νομιμοποίηση για τον φόνο, στην βιολογικοποίηση της “δράσεως”: η βιολογία εκλαμβάνεται ως ένα πεπρωμένο.
Η αποτελεσματική οργάνωση και η ψυχρή, αποσυναισθηματικοποιημένη εκτέλεση της πράξεως καθρεφτίζεται από την αγνόηση της ατομικότητας: όλα τα πτώματα μοιάζουν τα ίδια, όταν μετράς τα αποτελέσματα και ουδέν ξεχωρίζει έναν αριθμό από έναν αριθμό, εκτός από την διαφορά στην ποσότητα –το μέτρο της επιτυχίας. Η απλή ύπαρξη της διάκρισης είναι μια πρόκληση. Η απόφανση αναστέλλεται. Καθείς αριθμείται και υπολογίζεται προς χρήση. “Η νοσηρή πλευρά του αντι-Σημιτισμού δεν είναι προβλητική συμπεριφορά ως τέτοια, αλλά η απουσία του αναστοχασμού αυτού”(ibid., p.189). To Auschwitz, επομένως, ίσταται για την “ξεροκεφαλιά” όχι μόνο της αρχής της “αφαίρεσης”, αλλά επίσης της “αφαιρετικοποίησης”. Η βιολογικοποίηση του αφηρημένου ως “Εβραίου” είναι επίσης φτιαγμένη ως αφαίρεση: όλα όσα μπορούν να χρησιμοποιηθούν, χρησιμοποιούνται, όπως δόντια, μαλλιά, δέρμα, εργατική δύναμη, και τελικά, το αφηρημένο καθίσταται αφηρημένο και έτσι αόρατο. Το αόρατο χέρι της αγοράς, ταυτοποιημένο ως η αφηρημένη-βιολογική δύναμη του “Εβραίου”, μεταμορφώνεται σε καπνισμένο αέρα.
VI
Ο Εθνικός Σοσιαλισμός προέβαλλε τον εαυτό του ως ένα αντι-καπιταλιστικό κίνημα. Ωστόσο, αγκάλιασε το βιομηχανικό κεφάλαιο και την νέα τεχνολογία. Πράγματι, σύμφωνα με τους Götz Aly και Susanne Heym (1988), η προετοιμασία της Τελικής Λύσεως στην κατειλημμένη Πολωνία ήταν λιγότερο βασισμένη στον αντισημιτισμό ως ιδεολογία, και περισσότερο στους Νέο-Μαλθουσιανούς υπολογισμούς πόρων. Το επιχείρημά τους, είναι, ότι για τους Ναζί, η οικονομική βιωσιμότητα της κατειλημμένης Πολωνίας εξαρτάτο στην μείωση του πληθυσμού ανά κεφάλαιο, προκειμένου να διασφαλίσουν, ότι το κεφάλαιο, που εξαγόταν στην Πολωνία, μπορούσε να εφαρμοσθεί αποτελεσματικά.
Ποια είναι η σχέση μεταξύ της αντι-καπιταλιστικής ιδεολογικής προβολής του Ναζισμού και του ορθολογικού υπολογισμού των οικονομικών πόρων, η οποία προτείνει την μαζική θανάτωση ως μια “λύση” στην καπιταλιστική κερδοφορία; Ο Ναζί αντι-Σημιτισμός είναι διαφορετικός από τον αντι-Σημιτισμό του παλαιού Χριστιανικού κόσμου. Αυτό δεν σημαίνει, ότι δεν εκμεταλλεύθηκε τον Χριστιανικό αντι-Σημιτισμό. Ο Χριστιανικός αντι-Σημιτισμός κατασκεύασε τον “Εβραίο” ως μια αφηρημένη κοινωνική δύναμη. Ο “Εβραίος” ίσταται κατηγορούμενος ως φονεύς του Ιησού και δι’ αυτό διώκεται ως υιός του φονιά. Στον σύγχρονο αντι-Σημιτισμό, ο Εβραίος ήτο εκλεκτός λόγω των “θρησκευτικών τρόμων, τους οποίους ο τελευταίος πάντοτε ενέπνεε” (Sartre, 1976, p.68). Στον Χριστιανικό κόσμο, η προβαλλόμενη κατηγορία του “Εβραίου” ήταν επίσης μια κοινωνικο-οικονομική κατασκευή εκ του ότι αναγκάσθηκε να εκπληρώνει την ζωτική οικονομική λειτουργία της διακίνησης εν χρήματι. Έτσι, η οικονομική κατάρα απονεμήθηκε σε αυτόν τον κοινωνικό ρόλο, κάτι που επανενδυνάμωσε την θρησκευτική κατάρα.
Ο Σύγχρονος αντι-Σημιτισμός χρησιμοποιεί και εκμεταλλεύεται αυτές τις ιστορικές κατασκευές και τις μεταμορφώνει: Ο Εβραίος ίσταται κατηγορούμενος και διώκεται, διότι επιδίδεται σε μη παραγωγικές δραστηριότητες. Η εικόνα του είναι αυτή του διανοούμενου και τραπεζίτη. “Τραπεζίτες και διανοούμενοι, χρήμα και νους, οι εκθέτες της κυκλοφορίας, μορφοποιούν το απίθανο ιδεώδες εκείνων που έχουν αχρηστευθεί από την κυριαρχία, μια εικόνα χρησιμοποιημένη από την κυριαρχία για να διαιωνίζει τον εαυτό της” (Horkheimer and Adorno, 1989, p.172). Η βιολογικά προσδιορισμένη νομή της γης και η παράδοση αντιτίθεται στην νομή των οικουμενικών, αφηρημένων φαινομένων. Οι όροι “αφηρημένο, ορθολογικό, διανοούμενο … λαμβάνουν μια υποτιμητική έννοια: δεν θα μπορούσε να είναι αλλιώς, από την στιγμή που ο αντι-Σημίτης κείται επί της απαίτησης σε μια συγκεκριμένη και άλογη νομή των αξιών του έθνους” (Sartre, 1976, p.109). Οι ίδιες οι αφηρημένες αξίες βιολογικοποιούνται, το αφηρημένο ταυτοποιείται ως “Εβραίος”. Αμφότερα, έτσι, το “συγκεκριμένο” και το “αφηρημένο” βιολογικοποιούνται: το ένα μέσω της νομής της γης (το συγκεκριμένο ως ριζωμένο στην φύση, στο αίμα και στην παράδοση) και το άλλο μέσω της νομής του “κώνειου” (το αφηρημένο ως η μη έχουσα ρίζα δύναμη νοημοσύνης και χρήματος). Ο μύθος της εθνικής ενότητας αντιτίθεται στον μύθο του Εβραίου. Η Εβραιοσύνη θεωρείται να ίσταται πίσω από τον αστεακό κόσμο του εγκλήματος, της πορνείας, και της χύδην, υλιστικής κουλτούρας. Η παράδοση αντιτίθεται στο ορθώς Λέγειν, στην νοημοσύνη, και τον αυτο-στοχασμό: και η εθνικιστική σύλληψη της κοινότητας, η οικονομία και η εργασία αντιτίθενται στις αφηρημένες δυνάμεις της διεθνούς χρηματιστικής και του κομμουνισμού (Postone, 1986). Ο Λαϊκοί σύντροφοι είναι επομένως ίσοι στην τύφλα τους. “Η Αντι-Σημιτική συμπεριφορά γενικεύεται σε καταστάσεις, όπου τυφλωμένοι άνθρωποι, με υπεξαιρεθείσα την υποκειμενικότητά των, είναι ανέμελοι ως υποκείμενα” (Horkheimer and Adorno, 1989, p.171). Όσο ο Λόγος υφίσταται εν τη και διά μέσω της κριτικής των κοινωνικών σχέσεων, ο Λαϊκός σύντροφος έχει μόνο πίστη στον αποτελεσματικά εξαπολυθέντα τρόμο, ο οποίος κατακλέπτει τις φερόμενες προσωποποιήσεις του καπιταλισμού από οτιδήποτε έχουν, ρούχα, παπούτσια, δόντια, μαλλιά, δέρμα, ζωή. Η συλλογή από χρυσά δόντια απ’ αυτούς που θανατώθηκαν, η συλλογή από μαλλιά απ’ αυτούς που σκοτώθηκαν, και η επίβλεψη της δουλωμένης εργασίας αυτών που δεν τους επιτράπηκε να περπατήσουν για παραπάνω από μια μέρα, απαιτεί μόνο αποτελεσματική οργάνωση.
Η από τον Ναζισμό αποκήρυξη του καπιταλισμού ως “Εβραϊκού καπιταλισμού” επέτρεψε την αδυσώπητη ανάπτυξη του καπιταλιστικού εγχειρήματος, την ίδια στιγμή κατά την οποία απέρριπτε τον καπιταλισμό ως ένα σύστημα χρηματιστικής, χρηματοαρπακτικής σπέκουλας, συσσώρευσης παρασιτικού πλούτου, ως ένα μη έχον ρίζες, αδιόρατο αφανιστή χώρου μέσω χρόνου, υπονομεύον τα συγκεκριμένα εγχειρήματα στον βωμό του χρήματος κλπ. Η κριτική του καπιταλισμού ως “Εβραϊκού καπιταλισμού” επιχειρηματολογεί, ότι ο καπιταλισμός πράγματι δεν είναι τίποτε άλλο παρά ένα μη παραγωγικό σύστημα δημιουργίας χρήματος –μια ραντιέρικη οικονομία, που επιζεί, κάνοντας έτσι, υπονομεύει την τεκμαρτή εθνική κοινότητα των δημιουργικών, παραγωγικών αδιαίρετων, καθυποτάσσοντας τα στις μη έχουσες ρίζες και εξ αυτού ανηλεείς δυνάμεις του παγκόσμιου χρήματος, ή, όπως ο Mahathir Mohamad το έθεσε, “δεν είναι χαρούμενοι να μας βλέπουν να ευημερούμε”.
Για τους αντισημίτες, λοιπόν, ο κόσμος εμφανίζεται να διασπάται μεταξύ χρηματοκεφαλαίου και συγκεκριμένης φύσεως. Το συγκεκριμένο συλλαμβάνεται ως άμεσο, ευθύ, ύλη προς χρήση, και ριζωμένο στην βιομηχανία και την παραγωγική δραστηριότητα. Το χρήμα, απ’ την άλλη, δεν συλλαμβάνεται μόνο ως η ρίζα όλου του κακού, αλλά κρίνεται ως μη έχον ρίζες και υπάρχον όχι μόνο ανεξάρτητα από το βιομηχανικό κεφάλαιο, αλλά επίσης, επί και εναντίον της βιομηχανικής προσπάθειας του έθνους: το όλο εγχείρημα θεωρείται να διαστρέφεται στο όνομα της συνεχούς καταστρεπτικής απαίτησης του χρήματος για αυτό-επέκταση. Κατ’ αυτόν τον τρόπο, χρήμα και χρηματιστικό κεφάλαιο ταυτοποιούνται με τον καπιταλισμό, ενώ η βιομηχανία κατανοείται ως συγκροτούσα το συγκεκριμένο και δημιουργικό εγχείρημα της εθνικής κοινότητας. Μεταξύ καπιταλισμού ως χρηματικής συσσώρευσης και εθνικής κοινότητας ως βιομηχανικού εγχειρήματος, είναι το χρήμα που παραγγέλνει τα σφηνάκια. Σε αυτήν την οπτική, βιομηχανία και εγχείρημα καθίστανται καπιταλιστικά απ’ το χρήμα: το χρήμα διαπερνά όλες τις εκφράσεις της βιομηχανίας και έτσι διαστρέφει και αποσυνθέτει την κοινότητα στο όνομα των αφηρημένων αξιών του χρηματιστικού κεφαλαίου. Αυτή η καταστρεπτική δύναμη εγείρει απαιτήσεις και έτσι διαστρέφει: το αδιαίρετο ως επιχειρηματία: το δημιουργικό στους όρους μιας πατερναλιστικής διεύθυνσης της παραγωγής χρηστικής αξίας: το ριζωμένους στους όρους του Λαού: την κοινότητα στους όρους της φυσικής κοινότητας. Αντί για την φυσική τάξη της κοινότητας της ιεραρχίας και τοποθέτησης, η φερόμενη τεχνητή και μη έχουσα ρίζα δύναμη του χρήματος δικάζεται, που κάνει τον κόσμο να περιστρέφεται με το να ξεριζώνει την φυσική τάξη των Λαϊκών συντρόφων. Κατ’ αυτόν τον τρόπο, τότε, είναι πιθανό για τους Λαϊκούς συντρόφους όχι μόνο να αγκαλιάσουν τον καπιταλισμό, αλλά, επίσης, να διακηρύξουν ότι η εξαναγκασμένη εργασία δημιουργεί ελευθερία: Arbeit macht frei. “Αυτοί διακήρυξαν, ότι η εργασία δεν υποβάθμισε, όσο έλεγχε τους άλλους όλο και πιο ορθολογικά. Αξίωσαν ότι είναι δημιουργικοί εργάτες, αλλά στην πραγματικότητα ήταν ακόμη οι άρπαγες επικυρίαρχοι των παλαιών χρόνων” (Horkheimer and Adorno, 1989, p.173). Με το να χωρίζουν ό,τι θεμελιακά ανήκει μαζί, που είναι παραγωγή και χρήμα, η διαφοροποίηση μεταξύ χρήματος αφενός, και βιομηχανίας και εγχειρήματος, από την άλλη, συμποσούται σε μια φετίχ κριτική του κεφαλαίου, η οποία, μέσω της επίθεσης στην προβαλλόμενη προσωποποίηση του κεφαλαίου, γυρεύει την αχαλίνωτη επέκτασή της μέσω των μέσων του τρόμου.
Με την βιολογικοποίηση της δημιουργικής δραστηριότητας, η αχαλίνωτη λειτουργία της εκμετάλλευσης της εργασίας στο όνομα των μυθολογικοποιημένων συγκεκριμένων αξιών καθίσταται εφικτή μέσω της ελαχιστοποίησης των καυστικών και διαστρεπτικών δυνάμεων του αφηρημένου –ο “Εβραίος” που ίσταται, καταδικάζεται ως η ενσάρκωση του καπιταλισμού. Κατ’ αυτόν τον τρόπο, η ιδεολογία του αίματος και του εδάφους, αφενός, και η μηχανουργία και η απεριόριστη βιομηχανική επέκταση, αφετέρου, προβάλλονται ως εικόνες ενός υγιούς έθνους, το οποίο ίσταται έτοιμο να αποκαθάρει τον εαυτό του από την κατανοούμενη διαστροφή της βιομηχανίας από το αφηρημένο, το οικουμενικό, το μη έχον ρίζες, το κινητικό, το αδιόρατο, το διεθνές “βαμπίρ” του “Εβραϊκού καπιταλισμού”. Ο εορτασμός των Λαϊκών συντρόφων ως η προσωποποίηση του συγκεκριμένου, του αίματος, του εδάφους, της παράδοσης και της βιομηχανίας, επιτρέπει το σκότωμα των Εβραίων, χωρίς φόβο. Ακόμη, διακηρύττει “την ξεροκεφαλιά της ζωής στην οποία κάποιος πρέπει να συμμορφωθεί, και να παραιτηθεί του εαυτού του” (ibid., p.171): η οκνηρή ασχολία του κτείνειν είναι αποτελεσματικά αποφορτισμένη. Σαν Λαϊκοί σύντροφοι έχουν διαπράξει όλοι την ίδια πράξη και έτσι έχουν αληθινά γίνει ίσοι ο ένας προς τον άλλο: η απασχόλησή τους επιβεβαίωσε μόνο αυτό που ήδη ήξεραν, κυρίως ότι έχουν απωλέσει την ατομικότητά των ως υποκείμενα.
Κάθε τι έτσι άλλαξε σε καθαρή φύση. Το αφηρημένο όχι μόνο προσωποποιήθηκε και βιολογικοποιήθηκε, “αφαιρετικοποιήθηκε” επίσης. Το Auschwitz ήτο ένα εργοστάσιο “να καταστρέψεις την προσωποποίηση του αφηρημένου. Η οργάνωσή του είναι αυτή ενός σατανικού βιομηχανικού προτσές, ο στόχος του οποίου ήταν να “απελευθερώσει” το συγκεκριμένο από το αφηρημένο. Το πρώτο βήμα ήταν να αποανθρωποποιήσει, που σημαίνει να πετάξει την “μάσκα” της ανθρωπινότητας, της ποιοτικής ειδικότητας, και να αποκαλύψει τους Εβραίους για αυτό που “πραγματικά είναι” –σκιές, κρυπτογραφήματα, αριθμημένες αφαιρέσεις. Μετά, ακολούθησε το προτσές να “εκριζώσεις την αφαιρετικότητα, να την μεταμορφώσεις σε καπνό, προσπαθώντας στην διαδικασία να αποσπάσεις τα τελευταία απομεινάρια των συγκεκριμένων υλικών “χρηστικών αξιών”: ρούχα, χρυσό, μαλλιά, σαπούνι” (Postone, 1986, pp. 313-14).
Συμπέρασμα
Ο Άνταμ Σμιθ ήταν σίγουρος στο δικό του μυαλό, ότι ο καπιταλισμός δημιουργεί τον πλούτο των εθνών και σημείωνε, ότι “ο ιδιοκτήμων ενός κεφαλαίου είναι κατά το πρέπον ένας πολίτης του κόσμου, και όχι αναγκαία επισυναφθείς σε κάποια ιδιαίτερη χώρα. Θα ήταν πρόθυμος να εγκαταλείψει την χώρα, την οποία εξέθεσε σε μια ερεθιστική εξέταση, προκειμένου να υποστεί έναν ελαφρύτερο φόρο, και θα μετακινούσε το κεφάλαιό του σε κάποια άλλη χώρα, όπου θα μπορούσε να μεταφέρει την επιχείρησή του, ή να χαρεί την περιουσία του περισσότερο κατά την άνεσή του” (Smith, 1981, pp. 848-49). O Ντέιβιντ Ρικάρντο συμφώνησε, προσθέτοντας, ότι “αν ένα κεφάλαιο δεν του επιτρέπεται να λάβει το μέγιστο του εσόδου, που η μηχανουργία αντέχει εδώ, θα μεταφερθεί έξω, οδηγώντας σε σοβαρή αποθάρρυνση στην ζήτηση για εργασία” (Ricardo, 1995, p. 39). Έτσι, αυτός μορφοποίησε την αναγκαιότητα των καπιταλιστικών κοινωνικών σχέσεων να παράξουν “πλεονάζοντα πληθυσμό”. Σύμφωνα με τον Χέγκελ, η συσπείρωση πλούτου αποδίδεται σε αυτούς που εξαρτώνται στην πώληση της εργατικής δύναμής τους για την κοινωνική αναπαραγωγή τους, σε επισφαλείς και απεδαφικοποιητικές συνθήκες. Συμπέρανε, ότι παρόλη την συσσώρευση πλούτου, η αστική κοινωνία θα βρει πιο δύσκολο να κρατήσει τις εξαρτώμενες μάζες ειρηνικές, και είδε την μορφή του κράτους ως το μέσο επανασυμφιλίωσης του κοινωνικού ανταγωνισμού, περιεχομένων των εξαρτώμενων μαζών. Ο Καρλ Μαρξ ανέπτυξε αυτές τις οπτικές και ανέδειξε, ότι η ιδέα των “ίσων δικαιωμάτων” είναι αξιωματικά ένα μπουρζουάδικο δικαίωμα. Η εξουσία, την οποία κάθε αδιαίρετο ενασκεί επί της δραστηριότητας των άλλων ή επί του κοινωνικού πλούτου, υπάρχει σε αυτό, ως δικαιούχο της ανταλλακτικής αξίας, ως δικαιούχο χρήματος. Το αδιαίρετο επιφέρει την κοινωνική εξουσία του, ως τον δεσμό του με την κοινωνία, στην τσέπη του (Μαρξ, 1973, pp.156-57). Εναντίον της μπουρζουάδικης μορφής της τυπικής ισότητας, επιχειρηματολόγησε, ότι ο κομμουνισμός βασίζεται στην ισότητα των ατομικών ανθρώπινων αναγκών. Οι Theodor Adorno και Max Horkheimer (1989, p. 199) επιχειρηματολόγησαν, ότι ο αντισημιτισμός σχηματίζει μια ανόητη, βαρβαρική απόρριψη του καπιταλισμού, η οποία καθιστά τον αντι-καπιταλισμό χρήσιμο για τον καπιταλισμό. “Οι άρχοντες είναι ασφαλείς, όσο ο λαός τον οποίο διαφεντεύουν, αλλάζει τους μακράς πνοής στόχους σε μισητές μορφές κακού”. Ο Αντισημιτισμός καναλιζάρει την δυσφορία προς τις συνθήκες σε τυφλή αγανάκτηση εναντίον του προβαλλόμενου εξωτερικού εκ των ένδον εχθρού. Επομένως, αυτή η απόρριψη του καπιταλισμού, “είναι επίσης ολοκληρωτική σε αυτό που γυρεύει να καταστήσει την εξέγερση της καταπιεσμένης φύσης εναντίον της κυριαρχίας, απευθείας χρήσιμη στην κυριαρχία. Αυτή η μηχανουργία έχει ανάγκη τους Εβραίους” (ibid., p. 185). Δεν έχει σημασία οι Εβραίοι τι είναι ως τέτοιοι, η εικόνα τους, όπως αυτή των ηττημένων λαών, έχει τα γνωρίσματα στα οποία η ολοκληρωτική κυριαρχία πρέπει να είναι εντελώς εχθρική: χαρά χωρίς εξουσία, μισθοί χωρίς εργασία, μια εστία χωρίς σύνορα, θρησκεία χωρίς μύθο. Αυτά τα χαρακτηριστικά μισιόνται από τους άρχοντες επειδή αυτοί μυστικά τα έχουν” (ibid., p. 199). O Αντισημιτισμός παρωθεί τον όχλο να αποανθρωποποιήσει, να αχρηστεύσει και να σκοτώσει τον προβαλλόμενο Άλλον, καταπιέζοντας την πιθανότητα και την ιδέα χαράς και διαχωρισμού μέσω της συμμετοχής στο σφαγείο.
Η αντι-ιμπεριαλιστική κριτική του Ισραήλ ως προγεφυρώματος του ΗΠΑ-ιμπεριαλισμού στην Μέση Ανατολή και του σύγχρονου Σιωνισμού ως της ιδεολογίας και του προοπτικού οργανωτικού συστήματος και της πολιτικής πρακτικής του ΗΠΑ καπιταλισμού, επικεντρώνει, υπογραμμίζοντας αντι-καπιταλιστικά κίνητρα, σε μια εσφαλμένη σύγκρουση, και ενθαρρύνει φιλίες με λάθος φίλους. Στην πάλη του ενός εθνικισμού εναντίον του άλλου, η ταξική πάλη καταπιέζεται, και η απελευθέρωση από την ταξική κοινωνία ξεχνιέται. Αυθεντικά, η κριτική της ιδεολογίας έμελλε να αποκαλύψει την αναγκαία διαστροφή της ανθρώπινης κοινωνικής πρακτικής στην εμφάνισή της –ως σχέσεις μεταξύ πραγμάτων και ως αντικειμενοποίησης του ανθρώπινου υποκειμένου ως φορέα μυθολογικοποιημένων πραγμάτων, όπως το κεφάλαιο, η αξία, η τιμή, το χρήμα ή το έθνος. Η διαφώτιση ήταν η κριτική στοχοπροσήλωσή της, και η επανάσταση η πρακτική επιθυμία της. Τώρα εμφανίζεται ως μια απλή Κοσμοαντίληψη, που δεν έχει αρχή να επικαλεσθεί, υπόκειται σε πολιτικό υπολογισμό και οπορτουνισμό. Η από τον Alex Callinicos ρωμαλέα υπεράσπιση της Al Qaeda εναντίον της περιγραφής της ως φασιστικής το εκφράζει αυτό καλά. Αυτός απορρίπτει αυτήν την περιγραφή ως “έναν εξωπραγματικό ισχυρισμό”, και μετά πηγαίνει στο λεγόμενο, ότι η “Μουσουλμανική έννοια του ουνμα –η κοινότητα των πιστών- είναι ακριβώς διεθνική, κάτι το οποίο το δίκτυο της Al Qaeda έχει αυστηρά παρατηρήσει (και επί του οποίου οι ερμηνείες του –επ’ αυτής της Μουσουλμανικής διδαχής, ίσως διαφέρουν από εκείνες των άλλων), ενσωματώνοντας, όπως κάνουν ακτιβιστές από εντελώς διαφορετικά εθνικά υπόβαθρα” (Callinicos, 2003, p. 140).
Αυτό το κείμενο έχει επιχειρηματολογήσει, ότι εκτοπισμένα μοντέλα αντι-καπιταλισμού δεν αμφισβητούν την εμφάνιση των πραγμάτων –αυτά απλά τα ερμηνεύουν διαφορετικά και γυρεύουν να μορφοποιήσουν τις αρνητικές ανθρώπινες συνθήκες διαφορετικά. Ανεξάρτητα, αν είναι αυτός ο κόσμος των πραγμάτων ή εκείνος ο κόσμος των πραγμάτων, σε κάθε περίπτωση, όταν η πράξη διαπράττεται, η βαναυσότητα της σιωπής στο σπίτι του δημίου ξεκουφαίνει.
Αναφορές
Adorno, T. (1951), Minima Moralia. Reflexionen aus dem beschädigten Leben, Suhrkamp, Frankfurt.
Adorno, T. (1986), ‘What does Coming to Terms with the Past Mean?’, in G. Harman (ed.) Bitburg in Moral and Political Perspective, Indiana University Press, Bloomington.
Alliez, E. (1996), Capital Times, University of Minnesota Press, London.
Aly, G. and S. Heym (1988), ‘The Economics of the Final Solution’, Simon Wiesenthal Centre Annual, no. 5, pp.3-48.
Anderson, B. (1991), Imagined Communities, Verso, London.
Anderson, P. (2001), ‘Scurrying Towards Bethlehem’, New Left Review, 2nd series, no. 10, pp.5-30.
Bibel (1962), ‘Prediger (Kohelet oder Ecclesiastes)’, in Altes Testament, Aschaffenburg: Paul Pottloch.
Bonefeld, W. (1996), ‘Money, Equality and Exploitation’, in W. Bonefeld and J. Holloway (eds.), Global Capital, National State and the Politics of Money, Palgrave, London.
Bonefeld, W. (1997), ‘Notes on Anti-Semitism’, Common Sense, no. 21.
Bonefeld, W. (2005), ‘Nationalism and Anti-Semitism in Anti-Globalisation Perspective’, in Bonefeld, W. and K. Psychopedis (eds) Human Dignity, Ashgate, Aldershot.
Buchanan, P. (2002), The Death of the West, Dunne, New York.
Callinicos, A. (2003), ‘The Anti-Capitalist Movement after Genoa and New York’, in Aronowitz, S. and H. Gautney (eds.) Implicating Empire, Basic Books, New York.
Horkheimer, M. and T. Adorno (1989), Dialectic of Enlightenment, Verso, London.
International Socialism (2005), “Egypt: The Pressure Builds Up”, International Socialism, no. 106.
Keaney, M. (2007), Review of Human Dignity, in Review of Radical Political Economics, vol. 39, no. 4.
Lyotard, J.F. (1993), Political Writings, trans. B. Readings with K. P. Geiman, University College London Press, London.
Marable, M. (1991), Race Reform and Rebellion, 2nd ed., University Press of Missisippi, Jackson.
Marx, K. (1962), Das Kapital, vol. 1, MEW, Vol. 23, Dietz, Berlin.
Marx, K. (1964), Zur Judenfrage, MEW, Vol. 1, Dietz, Berlin.
Marx, K. (1966), Capital, vol. III, Lawrence & Wishart, London.
Marx, K. (1973), Grundrisse, Penguin, London.
Marx, K. (1975), ‘Contribution to the Critique of Hegel’s Philosophy of Law. Introduction’, in Collected Works, Vol. 3, Lawrence & Wishart, London.
Marx, K. (1976), The Poverty of Philosophy, MECW, vol 6, Lawrence & Wishart, London
Petras, J. (2004), ‘Empire Building and Rule: U.S. and Latin America’, in Chandra, P., A. Ghosh and R. Kumar (eds.) (2004) The Politics of Imperialism and Counterstrategies, Aakar Books, Dehli.
Postone, M. (1986), ‘Anti-Semitism and National Socialism’, in A. Rabinbach and J. Zipes (eds.) Germans and Jews since the Holocaust. The Changing Situation in West Germany, Holmes & Meier, New York.
Ricardo, D. (1995), On the Principles of Political Economy and Taxation, Cambridge UP, Cambridge.
Rose, G. (1993), Judaism & Modernity, Blackwell, Oxford.
Rosenberg, A. (1938), Der staastsfeindliche Zionismus, F. Eher Nachfahren, Munich.
Sartre, J-P. (1976), Anti-Semite and Jew, trans. G. J. Becker, Schocken Books, New York.
Smith, A. (1981), The Wealth of Nations, Vol. II, Liberty Fund, Indianapolis.
Tischler, S. (2005), Time of Reification and Time of Insurbordination’, in Bonefeld, W. and K. Psychopedis (eds.) Human Dignity, Ashgate, Aldershot.
Watson, G. (1976), ‘Race and the Socialists’, Encounter, November, pp.15-23.
Zizek, S. (2002), Welcome to the Desert of the Real, Verso, London.
Zizek, S. (2008), Violence, Verso, London.
2 Βλ. Werner Bonefeld, Critical Theory and the Critique of Political Economy. On Subversion and Negative Reason, Bloomsbury, New York, London, New Delhi, Sydney, 2014.
4 Βλ. Das Kapital, III. Band: Der Gesamtprozeß der kapitalistischen Produktion, III. Gesetz des tendenziellen Falls, 14. Entgegenwirkende Ursachen





