Ένα μικρό εισαγωγικό του Shades
Στο κείμενο αυτό, που δημοσιεύεται στο Shades σε μετάφραση του blog Βασικές Γραμμές από το Libcom, ο Werner Bonefeld θέτει ένα ερώτημα που ίσως σε κάποιους να ακούγεται αντιφατικό. Τι έκανε τελικά ο Μαρξ; έγραψε μια «θεωρία για το κράτος» ή μια εκτεταμένη κριτική του; Η απάντησή του είναι ότι ο Μαρξ δεν προσφέρει μια θεωρία για το κράτος, ούτε μια οικονομική θεωρία, αλλά μια κριτική της πολιτικής οικονομίας, και ότι η ιδεολογική «κανονικοποίησή» του ως «Μαρξισμού» αποδέχτηκε σιωπηρά τον αστικό διαχωρισμό πολιτικού και οικονομικού. Με αφετηρία αυτό, ο Bonefeld εξετάζει κριτικά τη συζήτηση για την «παραγωγή» του κράτους από την οικονομία (state derivation debate) και τη «μαρξιστική πολιτική θεωρία» του Πουλαντζά. Υποστηρίζει ότι το κράτος δεν στέκεται έξω από την κοινωνία ως ουδέτερος διαιτητής. Είναι η πολιτική μορφή της αστικής κοινωνίας, που εγγυάται την αφηρημένη ισότητα μέσα στην ανισότητα της ιδιοκτησίας και αναπαράγει τον διαχωρισμό της εργασίας από τα μέσα παραγωγής. Δεν αρκεί να διεκδικήσουμε ένα «καλύτερο» κράτος, και η υλιστική κριτική οφείλει να αποκαλύψει τον φετιχισμό της κρατικής μορφής και να δείξει ότι η χειραφέτηση του ανθρώπου δεν περνά από το κράτος.
I.
Θα ήταν στα αλήθεια το βιβλίο του Μαρξ για το κράτος μια θεωρία του κράτους και όχι, αντίθετα, μια κριτική του; Ωστόσο ήταν μια θεωρία για το κράτος αυτό το οποίο ζητήθηκε. Ενώ ο Μαρξ, αν μας διδάσκει οτιδήποτε, αυτό είναι να σκεφτόμαστε ανεξάρτητα δηλαδή κριτικά, το έργο του, υπό το πρόσχημα του Μαρξισμού-Λενινισμού, που τώρα εμφανίζεται ως μια σχολή σκέψης υπό το όνομα «αναλυτικός μαρξισμός», κανονικοποιήθηκε και ζηλόφθονα διαφυλάχθηκε ενάντια σε κάθε ετερόδοξη παρέκκλιση. Φοβούμενοι την αίρεση και τυφλωμένοι από την πίστη, το έργο του Μαρξ ως καταστρεπτική κριτική εγκαταλείφθηκε προς χάριν ενός ρητορικά ριζοσπαστικού αστικού ερευνητικού προγράμματος. Αντί για τον «Μαρξ της καταστρεπτικής κριτικής», ο ίδιος υποστηρίχθηκε ως ο θεωρητικούς του τάδε και του δείνα1. Ακόμα, από τη στιγμή που δεν υπήρχαν πολλά να βρει κάποιος στον Μαρξ αναφορικά με μια έτοιμη θεωρία για το κράτος, το έργο του θεωρήθηκε ισοδύναμο με μια οικονομική θεωρία: τα Μαρξικά οικονομικά. Ο υπότιτλος του Κεφαλαίου «κριτική της πολιτικής οικονομίας» μπήκε στην άκρη, μετατρέποντας την κριτική του Μαρξ στην πολιτική οικονομία σε μια απλή κριτική των αστικών οικονομικών2. Αυτό έκανε τον Μαρξ μια πολύ λιγότερο καταστρεπτική φιγούρα και μετρίασε την επαναστατική του πανουργία και λογική. Στη πραγματικότητα, τα Μαρξικά οικονομικά απορρίπτουν την κατανόηση της εργασίας από τον Μαρξ ως τη συστατική δύναμη της κοινωνικής ύπαρξης και υποβιβάζουν τις ανθρώπινες σχέσεις σε κάτι που απλά συνοδεύει τους οικονομικούς νόμους. Τα οικονομικά είναι αυτό που ο Μαρξ αποκαλούσε η σχέση των πραγμάτων μεταξύ τους3.
Η υπόθεση πως η δουλειά του Μαρξ ανήλθε σε μια Μαρξιστική οικονομική επιστήμη οδηγεί φυσικά, στην απαίτηση για μια Μαρξιστική θεωρία του κράτους. Κάτι τέτοιο μπορεί να γίνει είτε με τους όρους του περίφημου «state derivation debate» του 1970, είτε με τους όρους μιας Μαρξιστικής πολιτικής θεωρίας σχετιζόμενη με το έργο του Ν. Πουλαντζά. Το derivation debate επιδίωξε να «παράξει» την κατηγορία του κράτους από το Κεφάλαιο του Μαρξ. Η οικονομία έγινε αντιληπτή ως η βάση από την οποία παράγονται οι κατηγορίες της πολιτικής «υπερδομής». Αυτό δεν ήταν μια παραγωγή κατηγοριών από τις ανθρώπινες κοινωνικές σχέσεις αλλά μια παραγωγή του πολιτικού από το οικονομικό· το οικονομικό προϋποτίθεται και το πολιτικό εμφανίστηκε ως απλό παράγωγο των οικονομικών κατηγοριών4. Η προσφορά του Ν. Πουλαντζά ως Μαρξιστική πολιτική θεωρία ανήλθε σε έναν εξαιρετικά πολύπλοκο θεωρητικό λαβύρινθο όπου εξωτερίκευσε τη δομή και την πάλη [structure and struggle], διαχώρισε το οικονομικό από το πολιτικό, οδηγώντας στον χαρακτηρισμό της ζωντανής εργασίας ως έναν δομικό παράγοντα ικανό να αναπαράγει τις ίδιες αυτές δομές που τον καθιστούν έναν εκμεταλλεύσιμο πόρο. Ο Πουλαντζάς (1973) είδε το έργο του ως μια συμβολή στη Μαρξιστική πολιτική θεωρία που ανταποκρίνεται στα περίφημα Μαρξιστικά οικονομικά5. Εν ολίγοις, η «Μαρξιστική» πολιτική θεωρία αποδέχτηκε τον αστικό διαχωρισμό μεταξύ του πολιτικού και του οικονομικού καθιστώντας την έκφραση του Μαρξ περί «κριτικής» ακίνδυνη.
Το καθαρό αποτέλεσμα μιας «Μαρξιστικής» πολιτικής θεωρίας ήταν ο διαχωρισμός μεταξύ της αφηρημένης θεωρίας και μιας περιγραφικής -ή εξαιρετικά δημοσιογραφικής- έκθεσης της «κοινωνικής πραγματικότητας». Η πολιτική θεωρία -μαρξιστική ή όχι- αφορά το πολίτευμα με όρους κρατικής οικοδόμησης και πολιτικής χειραφέτησης. Δεν υπάρχει ανάγκη εδώ να δούμε επί μακρόν την κριτική του Μαρξ στην πολιτική χειραφέτηση. Εξίσωσε την πολιτική χειραφέτηση με την ενσωμάτωση της εργασίας στη σχέση κεφάλαιο ως εργατικό εμπόρευμα, ως μισθωτή εργασία. Η ενσωμάτωση αυτή συνεπάγεται την κατάπνιξη της ανθρώπινης χειραφέτησης. Αυτό είναι το κλασσικό απόσπασμα:
Όλη η χειραφέτηση είναι μια επιστροφή του ανθρώπινου κόσμου και των ανθρώπινων σχέσεων στους ανθρώπους τους ίδιους. Η πολιτική χειραφέτηση είναι η μείωση του ανθρώπου, από τη μια μεριά, σε μέλος της αστικής κοινωνίας, ένα εγωιστικό και ανεξάρτητο άτομο· από την άλλη μεριά, σε πολίτη του κράτους, ένα ηθικό πρόσωπο. Όχι μέχρι το αληθινό άτομο πάρει τον αφηρημένο πολίτη πίσω στον εαυτό του, ως άτομο, όχι μέχρι να γίνει ον είδους (species-being) στην πρακτική του ζωή, στην ατομική του εργασία και στις ατομικές σχέσεις· όχι μέχρι ο άνθρωπος να αναγνωρίσει και οργανώσει τις δυνάμεις της προόδου ως κοινωνικές δυνάμεις και έτσι να μην διαχωρίζει τον εαυτό του από τις δυνάμεις αυτές στη μορφή των πολιτικών δυνάμεων, δεν θα ολοκληρωθεί η ανθρώπινη χειραφέτηση. -από το Εβραϊκό Ζήτημα- (Mαρξ 1964)
Η έννοια τότε της Μαρξιστικής πολιτικής θεωρίας ανέρχεται στην ανανέωση των ερωτημάτων της αστικής πολιτικής σκέψης και εξαιτίας της υιοθέτησης του κράτους ως υποκείμενο αφ’ εαυτού, στην καταπίεση της ανθρώπινης χειραφέτησης. Έτσι η καταστροφική κριτική του Μαρξ αντικαθίσταται από μια εποικοδομητική κριτική6 η οποία στοχεύει, στην ρεφορμιστική της εκδοχή, σε μια πιο δίκαιη ενσωμάτωση της εργασίας εντός της κεφαλαιακής σχέσης και, στην επαναστατική της εκδοχή, στον κεντρικό σχεδιασμό των οικονομικών πηγών, συμπεριλαμβανομένης της «πηγής» της ανθρώπινης εργασίας. Ενώ ο Μαρξ (1983) υποστήριξε πως «το να είσαι παραγωγικός εργάτης δεν είναι τύχη, αλλά ατυχία», η προκήρυξη της σοσιαλιστικής δημοκρατίας της εργασίας παρουσίασε αυτή την ατυχία ως τον εσωτερικό πλείστο σκοπό της Ιστορίας.
II.
Δεν υπάρχει καμιά αμφιβολία πως μια κριτική του πολιτικού είναι αναγκαία. Δεν υπάρχει επίσης καμιά αμφιβολία πως αυτή η κριτική δεν μπορεί να διατυπωθεί ως θεωρία του κράτους. Ο Μάρξ δεν παρουσίασε μια οικονομική θεωρία, ούτε μια θεωρία της κρίσης σε αντίθεση με την «θεωρία της συσσώρευσης» ή την «θεωρία του κάτι». Ο Μαρξ παρείχε μια κριτική της πολιτικής οικονομίας, συμπεριλαμβανομένης μιας θεωρητικοποίησης της κατηγορίας «κράτος». Η εργασία του δεν ήταν να προσφέρει αναλυτικά εργαλεία για την ωραιοποίηση ενός διεστραμμένου κόσμου αλλά για την άρνηση του κεφαλαίου, συμπεριλαμβανομένου του κράτους του. Αυτή η άρνηση δεν ανέρχεται σε μια «κλειστή» διαλεκτική ανάλυση όπου κορυφώνεται στην άρνηση της άρνησης, και έτσι στην συμφιλίωση με τις αστικές σχέσεις εξουσίας. Η κριτική του είναι αρνητική και καταστρεπτική. Όπως αναφέρει ο Agnoli (1992) «Ο Μαρξ δεν ήθελε ούτε να κατασκευάσει ούτε να επιβεβαιώσει. Ήθελε, κατά κύριο λόγο, να αρνηθεί.» Αυτή η κριτική δεν είναι φυσικά κριτική για την κριτική. Κριτικάρει τις διεστραμμένες μορφές του κεφαλαίου προκειμένου να εμφανίσει την κοινωνική τους βάση, δηλαδή την ανθρώπινη βάση της ύπαρξής τους. Η κριτική του Μαρξ είναι λοιπόν ανατρεπτική: η κριτική των διεστραμμένων μορφών συνεπάγεται την εννοιολόγησή τους ως μορφές της ανθρώπινης ύπαρξης και έτσι ως μορφές μέσω των οποίων η ανθρώπινη αξιοπρέπεια εξακολουθεί να υφίσταται ανηρημένη. Εν ολίγοις, ψάχνει να καταστήσει εμφανές ό,τι είναι κρυμμένο πίσω από της λεγόμενες δομές και τις φαινομενικές σχέσεις με τον εαυτό τους, την αυτοσχεσία τους, και να αποκαλύψει το ανθρώπινο όν που στέκεται καταδικασμένο ως απλή πηγή ή ως στοιχείο της παραγωγής, ως τη βάση της ανθρώπινης ύπαρξης. Το θεμέλιο της ανθρώπινης ύπαρξης μπορεί να είναι μόνο το ανθρώπινο ον αυτό καθεαυτό7.
Σε αντίθεση με την ριζοσπαστική θεώρηση του ανθρώπου από τον Μαρξ, η οικονομική θεωρία και μαζί με αυτή όλη η θεωρία που αναγγέλλει ένα σχέδιο αναλυτικής παραγωγής, αναγκάζεται να αποδεχτεί τον κόσμο του κεφαλαίου ως έναν κόσμο όπου το ανθρώπινο ον λαμβάνεται ως παράγοντας της παραγωγής, το οποίο απαιτεί περισσότερο ραφινάρισμα προκειμένου να βελτιώσει την αποτελεσματικότητά του, την απόδοσή του και την οικονομική του χρησιμότητα. Η αναλυτική παραγωγή της ανθρώπινης ύπαρξης από τον προϋποτιθέμενο κόσμο των υποτιθέμενων δομών δεν αποδέχεται μόνο το θανατηφόρο σύνθημα «η εργασία απελευθερώνει». Δέχεται, επίσης, την εμπορευματοποιημένη ύπαρξη της ανθρώπινης κοινωνικής πράξης ως το μεγαλύτερο επίτευγμα της Ιστορίας. Η κατάσταση όπου αυτές οι δομές προϋποθέτουν την αιματηρή έκφραση της εκμετάλλευσης σιωπηρά παραβλέπεται ή φρονίμως ξεχνιέται. Εν ολίγοις, η παραγωγή της ανθρώπινης ύπαρξης από προϋποτιθέμενες δομές δεν είναι μόνο παραδοσιακή στην θεωρητική της προσέγγιση και οπτική αλλά επίσης, πολιτικά αντιδραστική. Η παραγωγή της ανθρώπινης ύπαρξης από υποτιθέμενες δομές δεν αναρωτιέται για τα θεμέλια του ανθρώπινου κόσμου, αντιθέτως, προϋποθέτει πως αυτά τα θεμέλια είναι πέρα από την κατανόησή μας – λέγεται πως κατοικούν στον κόσμο του αόρατου, του οποίου το χέρι κινεί τον κόσμο. Η αποδοχή του «αόρατου χεριού» ως διαχειριστή της ακριβούς δικαιοσύνης δεν οδηγεί σε έναν φαύλο κύκλο μετα-θεωριών. Οδηγεί, στην πραγματικότητα, στην επιστροφή της πιο πιεστικής ανησυχίας της παραδοσιακής θεωρίας: της νομιμοποίησης των υπαρχουσών σχέσεων εξουσίας. Η «αυθεντική θέση» της πολιτικής θεωρίας είναι αυτή της ancilla constitutionis, υπηρέτης της υπάρχουσας εξουσίας.
Το όπλο της κριτικής δείχνει πως ο κόσμος που κατοικούμε είναι ο δικός μας κόσμος, και όχι ο κόσμος του κεφαλαίου, ένας κόσμος δημιουργημένος από την ανθρώπινη πρακτική, εξαρτώμενος από την ανθρώπινη κοινωνική πρακτική και ανοιχτός στην συγκροτητική εξουσία της ανθρώπινης πράξης. Από εκεί προέρχεται η Μαρξική ρήση πως η χειραφέτηση της εργατικής τάξης μπορεί να είναι έργο της ίδιας. Αυτή η χειραφέτηση δεν μπορεί να βασιστεί στη μισθωτή σχέση, η κατηγορία της μισθωτής εργασίας είναι ήδη μια διαστροφή. Προϋποθέτει την ανθρώπινη κοινωνική πρακτική ως εμπορευματοποιημένη πρακτική. Όσο αληθινή και να είναι αυτή η διαστροφή, παρέχει μόνο μια κατανόηση της κίνησης των φετιχιστικών μορφών. Δεν παρέχει μια κατανόηση της θέσμισής τους. Η κριτική του Μαρξ στον φετιχισμό παρουσιάζει τον παραλογισμό ενός κόσμου στον οποίο το ανθρώπινο υπάρχει, και υπάρχει κατ’ ανάγκη στη μορφή των προσωποποιημένων συνθηκών παραγωγής δηλαδή, της προσωποποίησης των πραγμάτων. Η άποψη της κριτικής καταδεικνύει την άλλη πλευρά – την κοινωνική θέσμιση- αυτής της παράξενης και δολοφονικής προσωποποίησης. Παρουσιάζει την ανθρώπινη αισθητηριακή δραστηριότητα, μια δραστηριότητα που υπάρχει ενάντια στον εαυτό της στην εμπορευματική μορφή της μισθωτής εργασίας. Έτσι, η κριτική του κεφαλαίου ανέρχεται σε μια κριτική της «εργασίας», της εξατομικευμένης, αλλοτριωμένης εργασίας, μιας εργασίας που η κοινωνική της ύπαρξη αντιπαρατίθεται στους ατομικούς παραγωγούς σαν ένα εξωτερικό και ανεξάρτητο πράγμα. Οι καπιταλιστικές κοινωνικές σχέσεις βασίζονται στον διαχωρισμό της μάζας του πληθυσμού από τα μέσα παραγωγής. Αυτός ο διαχωρισμός ήταν το αποτέλεσμα της πρωταρχικής συσσώρευσης και είναι η προϋπόθεση στην οποία η καπιταλιστική εκμετάλλευση της εργασίας στηρίζεται. Το Κεφάλαιο, όπως υποστηρίζει ο Μαρξ (1972), είναι «η μορφή που υποτίθεται από τις συνθήκες εργασίας» και αυτό σημαίνει εργασία ελεύθερη από τα μέσα της: «άσκοπη (χωρίς αντικείμενο) ελεύθερη εργασία (Μαρξ 1973) κάτω από τη διαταγή του κεφαλαίου». Η κριτική του Μαρξ στην πολιτική οικονομία αποκαλύπτει την ανθρώπινη βάση των καπιταλιστικών μορφών. Αυτό το περιεχόμενο υπάρχει σε κατάσταση άρνησης και λαμβάνει την μορφή του εργατικού εμπορεύματος. Έτσι, «ο παραλογισμός ενός τρόπου παραγωγής στον οποίο η αστική σκόπιμη ορθολογικότητα, η κερδοφορία, εκτέθηκαν, έστεκαν γυμνά» (Αgnoli, 1992). Η κριτική του Μαρξ διεκδικεί έναν αρνητικό ρόλο για τη φιλοσοφία σύμφωνα με τον οποίο η ανθρωπότητα δεν είναι μια πηγή αλλά ο σκοπός.
Εν ολίγοις, το επαναστατικό κάλεσμα του Μαρξ στέκεται σε αιχμηρή αντίθεση με τις «Μαρξικές» προσπάθειες παροχής μιας θεωρίας για το κράτος. Η πολιτική θεωρία – είτε διατυπώνεται σε Μαρξιστική γλώσσα είτε όχι, ανέρχεται σε μια προσπάθεια να μετατραπεί η παρουσία της εργασίας στο κεφάλαιο περισσότερο ευχάριστη. Κάθε επιθυμία για κομμουνισμό καθίσταται περιττή για χάρη μιας πιο ευνοϊκής ρύθμισης του εργατικού ερωτήματος. Ευνοϊκή σε ποιον; Το ρίσκο που πήρε ο Μαρξισμός ως μια θεωρία της κοινωνίας ή ως μια θεωρία του κράτους, είναι το να γίνει συνένοχος στην αλλοτρίωση και κυριαρχία στις οποίες επίσημα αντιτίθεται.
III.
Το ανθρώπινο ον είναι αδιαχώριστο, αυτό σημαίνει πως δεν μπορεί να διαχωριστεί παρά μόνο με ισχύ και βία σε έναν οικονομικό παράγοντα της παραγωγής και, ξεχωριστά από αυτόν, σε ένα πολιτικό όν προικισμένο με πολιτικά δικαιώματα. Ωστόσο, στην αστική κοινωνία αυτός ο διαχωρισμός είναι αληθινός στην πράξη: ο διαχωρισμός του ανθρώπινου όντος από τα μέσα παραγωγής και την συγκροτημένη τους ύπαρξη ως κεφάλαιο, βρίσκεται κάτω από τον διαχωρισμό μεταξύ πολιτικού και οικονομικού. Η «λογική του διαχωρισμού» είναι «η αληθινή γενεσιουργός διαδικασία του κεφαλαίου» (Μαρξ 1972) και «όλο το σύστημα της καπιταλιστικής παραγωγής βασίζεται στο γεγονός πως ο εργαζόμενος πουλά την εργατική του δύναμη ως εμπόρευμα» (1983). Είναι αυτός ο διαχωρισμός της εργασίας από τα μέσα παραγωγής της που υποστηρίζει την συμβατική οπτική για το κράτος ως κατασκευή που είναι διαχωρισμένη από το «οικονομικό». Με άλλα λόγια, ενώ οι οικονομολόγοι αντιμετωπίζουν την ανθρώπινη σκοπούμενη δραστηριότητα ως παράγοντα της παραγωγής, η εστίαση των πολιτικών επιστημόνων πέφτει στη δημοκρατική και νομική θέσμιση των κοινωνικών και πολιτικών δικαιωμάτων καθώς και των καθηκόντων του πολίτη. Ωστόσο, ο περίφημος ανθρώπινος παράγοντας της παραγωγής δεν είναι λιγότερο πολίτης ως άτομο, προικισμένο με ίσα δικαιώματα και από την άλλη, ο πολίτης δεν είναι λιγότερο παράγοντας της παραγωγής ως εμπόρευμα μισθωτής εργασίας. Η πολιτική θεωρία, η θεωρία του κράτους, είναι θεμελιωδώς μια καταφατική θεωρία στον διαχωρισμό και αυτό σημαίνει πως είναι μια θεωρία της ισχύος ως συντεταγμένης εξουσίας. Προϋποθέτει την ύπαρξη εργασίας ως άνευ αντικειμένου εργασία, ως εργασιακό εμπόρευμα, και εξαιτίας αυτής της προϋπόθεσης συνεισφέρει στον περιορισμό της εργασίας σε παράγοντα της παραγωγής.
Ο διαχωρισμός της εργασίας από τα μέσα είναι συγκροτητικός της φαινόμενης σχετικής αυτονομίας του πολιτικού από το οικονομικό και αντιστρόφως, της σχετικής αυτονομίας του οικονομικού από το πολιτικό. Στην αστική κοινωνία η χειραφέτηση του πολιτικού από την κοινωνία, αντιστοιχεί στην δημιουργία ενός πολιτικού συστήματος το οποίο διαχειρίζεται τις κοινές υποθέσεις της αστικής κοινωνίας και επιβλέπει την αρμόζουσα διεξαγωγή των αστικών σχέσεων ανταλλαγής. Η πολιτική χειραφέτηση του κράτους συνεπάγεται τον ρόλο του να εγγυάται τις σχέσεις αφηρημένης ισότητας. Η χειραφέτηση του κράτους από την κοινωνία βασίζεται σε αυτές τις σχέσεις και αυτό σημαίνει πως είναι βασισμένο στον διαχωρισμό της ζωντανής εργασίας από τα μέσα και διαφυλάσσει τη συνεχιζόμενη αναπαραγωγή αυτού του διαχωρισμού μέσα από το νόμο και την τάξη. Εξ’ ού και οι προσπάθειες της πολιτικής θεωρίας να ερμηνεύσει το κράτος ως ξεχωριστή πολιτική οργάνωση η οποία βρίσκεται έξω από τις κοινωνικές σχέσεις και απλά παρεμβαίνει «από τα έξω» στην κοινωνία, ώστε να διασφαλίσει και να εγγυηθεί τα θεμέλια επάνω στα οποία η κοινωνία των αστών αναπαύεται: τα δικαιώματα της ιδιωτικής ιδιοκτησίας. Όλοι είναι ίσοι απέναντι στο νόμο και ως ίσοι, όλοι αντιμετωπίζονται πανομοιότυπα ως αφηρημένοι πολίτες προικισμένοι με τα θεσμοθετημένα δικαιώματα. Το κράτος εν τέλει, εγγυάται την ισότητα των δικαιωμάτων στην ανισότητα της ιδιοκτησίας. Το κράτος έτσι, επιβλέπει την ισομετρία των σχέσεων της ανισότητας με τις σχέσεις της ισότητας: την απομείωση της διαφοράς αυτής στην ισότητα, το νόμο και το χρήμα. Κατά αυτόν τον τρόπο ο συγκεκριμένος χαρακτήρας των ανθρώπων αναιρείται και η ύπαρξή τους επιβεβαιώνεται ως απλά προσωπεία των ανταλλακτικών σχέσεων, σαν να επρόκειτο για ένα πρόσωπο διαχωρισμένο. Το Αουσβιτς, όπως μας υπενθυμίζει ο Αντόρνο, όχι μόνο επιβεβαίωσε τη βία των αστικών σχέσεων της αφηρημένης ισότητας και ταυτότητας αλλά επιπλέον, οι αστικές σχέσεις ανταλλαγής ως σχέσεις καθαρής ταυτότητας επιβεβαιώθηκαν ως θάνατος.
Εν ολίγοις, η κριτική της πολιτικής οικονομίας αντιστοιχεί στην κριτική της μορφής του κράτους: η μορφή του κράτους δεν στέκεται έξω από την ιστορία αλλά αντίθετα, είναι η οργανωτική μορφή μιας κοινωνίας αστικά συγκροτημένης και καπιταλιστικά παραγωγικής. Η μορφή του κράτους, όπως το θέτει ο Μαρξ στα Grundrisse, είναι η συγκέντρωση της αστικής κοινωνίας. Το κράτος είναι η πολιτική μορφή της αστικής κοινωνίας· είναι η μορφή στην οποία η διαφύλαξή της ισότητας των δικαιωμάτων είναι εστιασμένη πολιτικά. Ο νόμος της αγοράς εργασίας προϋποθέτει ως όρους του το καπιταλιστικό κράτος, το οποίο προστατεύει την ανισότητα στην ιδιοκτησία μέσα από την διαφύλαξη της ισότητας των δικαιωμάτων, της αφηρημένης ισότητας.
Κάθε κοινωνική κρίση που αναστατώνει το πολιτικό, σηματοδοτεί μια θανάσιμη προειδοποίηση για αυτόν τον διαχωρισμό του ανθρώπινου όντος: από την μια μεριά σε έναn οικονομικό παράγοντα της παραγωγής και από την άλλη σε πολίτη. H συστατική βάση της αστικής κοινωνίας είναι η αδιαχώριστη ουσία της ανθρώπινης ύπαρξης: η ζωντανή εργασία. Ενώ με άλλα λόγια, «η υποδιαίρεση της εργασίας είναι η δολοφονία ενός λαού» (Urquhart, αναφέρεται στο Mαρξ, 1983), εδραιώνει τον «αρχικό» διαχωρισμό της εργασίας από τις συνθήκες πραγματοποίησής της μέσω περαιτέρω κατάτμηση της κοινωνικής διαδικασίας της εργασίας. Όμως, οσοδήποτε η κοινωνική εργασία κι αν κατατμείται, διαιρείται και υποδιαιρείται, η ανθρώπινη συνεργασία παραμένει «η θεμελιώδης μορφή του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής» (Μαρξ 1983 ). Δίχως την ανθρώπινη συνεργασία, δεν θα υπήρχε ούτε παραγωγή ούτε ανταλλαγή. Αυτή η συνεργασία υπάρχει ενάντια στον εαυτό της στην εμπορευματική μορφή, η οποία ενσωματώνει «τη δολοφονία ενός λαού» με τις σεβαστές μορφές σχέσεων της ίσης και ελεύθερης ανταλλαγής που προστατεύονται και διαφυλάττονται από το κράτος.
IV.
Το καπιταλιστικό κράτος είναι το πρώτο στην ανθρώπινη ιστορία χωρίς άμεση πρόσβαση στο υλικό προϊόν της εργασίας. Η υποταγή των κοινωνικών σχέσεων στο καπιταλιστικό κράτος χαρακτηρίζεται από απρόσωπες ή αφηρημένες μορφές εξάρτησης με όρους νόμου και χρήματος. Εντός του πλαισίου της αστικής ελευθερίας, «ατομική» ελευθερία είναι η ελευθερία του συμβολαίου μεταξύ ίσων, ανεξαρτήτως της ανισότητας τους στην ιδιοκτησία. Ο νόμος στην αφηρημένη μεγαλοπρεπή μορφή του μεταχειρίζεται φτωχούς και πλούσιους ως ίσους. Μεταχειρίζεται τους ιδιοκτήτες των μέσων παραγωγής και τους ελεύθερους εργάτες ως πανομοιότυπα υποκείμενα, ως νομικά υποκείμενα. Ο νόμος είναι τυφλός απέναντι στα προνόμια. Είναι ένας νόμος ισότητας. Οι συμβολαιϊκές σχέσεις εκπροσωπούν τη μορφή στην οποία, βάσει νόμου, η ελευθερία εξασφαλίζεται στη μορφή μιας νομικής αναγνώρισης μεταξύ ατόμων-ιδιωτών στη μεταξύ τους σχέση. Το συμβόλαιο είναι η δικανική μορφή της ελευθερίας- ο κύριος του συμβολαίου είναι το κράτος. Ο νόμος δεν «ανακοινώνει» τον εαυτό του ωσάν να ήταν μια δύναμη εν δικαίω αλλά ούτε και «επιβάλλει» τον εαυτό του. Ο νόμος απαιτεί από το νομοθέτη να τον γεμίσει με υλική δύναμη, δηλαδή να τον εφαρμόσει αδιακρίτως, επιβάλλοντας στις κοινωνικές σχέσεις την αφηρημένη ποιότητα της ύπαρξής του ως προσωποποιήσεις της τυπικής ισότητας. Το καπιταλιστικό κράτος βασίζεται στην κοινωνική θέσμιση αυτών των δικαιωμάτων και τα προστατεύει μέσω της ρύθμισης του νόμου και του χρήματος. Αυτά τα δικαιώματα είναι λοιπόν, η υποταγή των κοινωνικών σχέσεων στο νόμο της ιδιωτικής ιδιοκτησίας, δηλαδή «ισότητα ελευθερία και Μπένθαμ». Η μεταχείριση όλων ως ίσων μπροστά στο νόμο, χαρακτηρίζει τη μορφή του κράτους ως μια «απατηλή κοινότητα» (Μαρξ στον Ενγκελς 1962). Μεταχειρίζεται το αληθινά υπαρκτό άτομο ως θεσμισμένο προσωπείο ή «προσωποποιήση» (Μαρξ 1983) και ενστερνίζεται το συμφέρον που είναι κοινό σε όλα τα προσωπεία: την καθολική ύπαρξη του ενός για τον άλλο ως μέσο, ως χρησιμότητα.
Το καπιταλιστικό κράτος προϋποθέτει την πολιτική μορφή του διαχωρισμού της ανθρώπινης κοινωνικής πρακτικής από τα μέσα της. Ο αφηρημένος πολίτης προικισμένος με τα ανθρώπινα δικαιώματα και ο μισθωτός εργάτης προικισμένος με την ελευθερία του συμβολαίου, είναι δυο πλευρές του ίδιου διαχωρισμού. Κάθε άτομο αντιμετωπίζεται ως ίσο ως προς το νόμο. Σε αντίθεση με τον δεσποτισμό, το κράτος επιβάλλει την τάξη μέσω του νόμου· αντί για σχέσεις σύγκρουσης, το κράτος διαχειρίζεται σχέσεις συμβολαίου κοινωνικής αλληλεπίδρασης· αντί για προνόμια, το κράτος επιβάλλει στις κοινωνικές σχέσεις τις σχέσεις ελευθερίας και ισότητας της αγοράς δηλαδή, την πολιτική οργάνωση της εργατικής τάξης στη μορφή της μισθωτής σχέσης. Η μορφή του κράτους συνεπάγεται – ή μάλλον, απλά είναι- η πιεστική καταστολή της κοινωνικής χειραφέτησης για χάρη της νομικής προτυποποίησης της αφηρημένης ισότητας. Αυτή η εγγύηση των δικαιωμάτων της ιδιωτικής ιδιοκτησίας συνεπάγεται τον καταναγκαστικό χαρακτήρα του κράτους· απαγορεύει το ίδιο σε φτωχούς και πλούσιους να κλέψουν ψωμί.
Οι πολιτικές σχέσεις δεν αντιστοιχούν κατά κύριο λόγο ή αναπαράγουν τις οικονομικές σχέσεις, ωσάν και οι δυο απλά να ακολουθούσαν χωριστούς νόμους ανάπτυξης. Αντίθετα, το πολιτικό συμπληρώνει το οικονομικό ως διαφορετική μορφή του ίδιου θεμελιώδους ταξικού ανταγωνισμού. Η πολιτική εγγύηση του συμβολαίου αντιστοιχεί στον περιορισμό της εργασίας στην διεστραμμένη μορφή της μισθωτής εργασίας, δηλαδή στην εμπορευματική μορφή στην οποία η ανθρώπινη παραγωγική δύναμη υφίσταται. Το καπιταλιστικό κράτος είναι καπιταλιστικό όχι επειδή η μπουρζουαζία έχει καταλάβει τα γραφεία του. Είναι καπιταλιστικό κράτος λόγω της μορφής του: του διαχωρισμού του πολιτικού από την κοινωνία. Αυτός ο διαχωρισμός βασίζεται στον αρχικό διαχωρισμό των μαζών του πληθυσμού από τα μέσα ύπαρξης και παραγωγής. Ο διαχωρισμός του κράτους από την κοινωνία συνεπάγεται τη βία της πρωταρχικής συσσώρευσης του κεφαλαίου: ως κύριος του νόμου, το κράτος μονοπωλεί τη βία του αρχικού διαχωρισμού με όρους νόμου και τάξης, δηλαδή επιβάλλει τη συνθήκη του διαχωρισμού, της απαλλοτρίωσης, επάνω στην κοινωνική εργασιακή δύναμη μέσω της εφαρμογής του νόμου της αφηρημένης ισότητας. Έτσι, το περιεχόμενο του κράτους εκφράζεται στη μορφή του, δηλαδή τη χειραφέτηση του πολιτικού από το οικονομικό. Αυτή η χειραφέτηση είναι ο τρόπος ύπαρξης του διαχωρισμού της εργασίας από τα μέσα της και η ύπαρξή της ως κεφάλαιο. Η μορφή του καπιταλιστικού κράτους συνεπάγεται τη λειτουργία της εγγύησης του διαχωρισμού της εργασίας από τα μέσα της μέσω της προστασίας του δικαιώματος της ιδιωτικής ιδιοκτησίας. Η ύπαρξη του καπιταλιστικού κράτους βασίζεται σε αυτόν το διαχωρισμό. Η άλλη πλευρά του διαχωρισμού είναι η ύπαρξη της εργασίας ως εμπόρευμα του οποίου τα δικαιώματα προστατεύονται μέσω του νόμου και της τάξης. Ο νόμος δεν κάνει διακρίσεις. Μεταχειρίζεται όλους τους κατόχους εμπορευμάτων ως ίσους. Ο διαχωρισμός του πολιτικού από το οικονομικό συνεπάγεται το κράτος ως ένα φαινομενικά «αμερόληπτο» ρυθμιστή του κανόνα της αφηρημένης ισότητας, προστατεύοντας όμοια τον κάτοχο της εργασιακής δύναμης και τον κάτοχο των μέσων παραγωγής από την κλοπή: το κράτος εγγυάται τα δικαιώματα του συμβολαίου μεταξύ κεφαλαίου και εργασίας και έτσι διαφυλάσσει τα ιδιοκτησιακά δικαιώματα του κεφαλαίου ως δικαιώματα εκμετάλλευσης και οικειοποίησης. Αυτό, τότε, είναι αυτό στο οποίο ο Marazzi (1995) αναφέρεται ως η επιβολή της εργασίας μέσω της εμπορευματικής μορφής, μια επιβολή που είναι πολιτικά εστιασμένη στη μορφή του κράτους ως ο κύριος του νόμου της αφηρημένης ισότητας.
Ο νόμος του κεφαλαίου συνίσταται στην διευρυμένη αναπαραγωγή του διαζυγίου της μάζας της ανθρωπότητας από τα μέσα παραγωγής. Αυτό μπορεί να επιτευχθεί μόνο μέσω της προοδευτικής εκμετάλλευσης της ζωντανής εργασίας, την ουσία της αξίας και συνεπώς της υπεραξίας. Ο ατομικός καπιταλιστής πρέπει συνεχώς να επεκτείνει «το κεφάλαιό του προκειμένου να το διατηρήσει, αλλά δεν μπορεί να το κάνει αυτό παρά μέσω της προοδευτικής συσσώρευσης» (Μαρξ 1983). Το ρίσκο είναι η πτώχευση. Έτσι, μέσω του ανταγωνισμού, το προσωποποιημένο κεφάλαιο ωθείται στη δράση. «Φανατικά αποφασισμένο να κάνει την αξία να εξαπλώνεται [το προσωποποιημένο κεφάλαιο] αδυσώπητα ωθεί το ανθρώπινο είδος στην παραγωγή για την παραγωγή», αυξάνοντας «τη μάζα των ανθρώπινων όντων που εκμεταλλεύεται» (ο.π). Το κεφάλαιο βασίζεται στην «χωρίς αντικείμενο εργασία». Κάθε ατομικό κεφάλαιο δεν πρέπει μόνο να παράγει αλλά επίσης να αυξήσει τη σχετική υπεραξία προκειμένου να αποφύγει την πτώχευση. Έτσι, η ζωντανή εργασία πρέπει να εξοβελιστεί από την παραγωγή προκειμένου να μειωθεί η αναγκαία εργασία, η συστατική θέση της υπερ-εργασίας, στο έσχατο σημείο της. Η σχέση μεταξύ αναγκαίας εργασίας και υπερ-εργασίας είναι συστατικό κομμάτι της εργάσιμης ημέρας και της ταξικής σχέσης που τη συγκροτεί. Το κεφάλαιο υπάρχει μόνο ως αντίθεση στη ζωντανή εργασία που αποτελεί την ουσία της αξίας. Όμως, αυτή η αντίθεση είναι ασύμμετρη στο ότι το κεφάλαιο δεν μπορεί να απελευθερώσει τον εαυτό του από την εργασία. Αυτό είναι δυνατό μόνο στη μεριά της εργασίας. Το κεφάλαιο πρέπει να μειώσει την αναγκαία εργασία προκειμένου να αυξήσει την υπερ-εργασία και την ίδια στιγμή επιβάλλει την αναγκαία εργασία επάνω στην παγκόσμια εργατική τάξη προκειμένου να εδραιωθεί ως «μια αιώνια μηχανή άντλησης υπερ-εργασίας» (Μαρξ 1966). Η εργασία, εν ολίγοις, δεν στέκεται εκτός του κεφαλαίου. Αντίθετα, είναι μια παρουσία -συστατική παρουσία- εντός του. Η εργασία είναι η ουσία της αξίας.
Ας ανακεφαλαιώσουμε: το κράτος επιβάλλει τις νόρμες της ιδιωτικής ιδιοκτησίας και μ’ αυτές εγγυάται την κοινωνική αναγνώρισή τους. Αυτή η σχέση μεταξύ του κράτους και της κοινωνίας υποδηλώνει ότι τα ιδιωτικά άτομα υπάρχουν ως αφηρημένα, κληροδοτημένα με τυποποιημένα δικαιώματα και ως εκ τούτου αντιμετωπίζονται ως αφηρημένοι πολίτες. Η πολιτική ρύθμιση του νόμου και της τάξης αρνείται την ύπαρξη της τάξης. Την ίδια στιγμή, πίσω από την επικύρωση του δικαιώματος της ιδιοκτησίας, κείται ο διπλά ελεύθερος εργάτης και η συγκέντρωση των μέσων ύπαρξης στα χέρια του κεφαλαίου. Πίσω από την τυπική ισότητα και ελευθερία βρίσκεται η κοινωνική αναπαραγωγή στη μορφή του κεφαλαίου. Η τυπική διαφύλαξη των δικαιωμάτων συνεπάγεται την ουσιώδη εγγύηση της εκμετάλλευσης, καθιστώντας το κράτος αδιαχώριστο από το οικονομικό και το ανάποδο. Η εγγύηση της εκμετάλλευσης μέσω του νόμου και της τάξης εξασφαλίζεται μέσω της εγγύησης του συμβολαίου, δηλαδή τη νομική μορφή με την οποία η εκμετάλλευση της εργασίας υφίσταται. Ως εκ τούτου η μορφή του κράτους αντιστρέφεται, από την υπερβατική θέση ως η ενσάρκωση της πολιτικής χειραφέτησης, στη μορφή του πολιτικού άρχοντα του νόμου της αφηρημένης ισότητας, που διασφαλίζει την εκμετάλλευση μέσω της εγγύησης και προστασίας της εμπορευματικής μορφής, συμπεριλαμβανομένης και της εμπορευματικής μορφής της παραγωγικής δύναμης της εργασίας, δηλαδή της ύπαρξής της ως μισθωτής εργασίας. Η μορφή του κράτους συνεπάγεται το περιεχόμενό του ως τον πολιτικό οργανωτή της «δημοκρατίας της αγοράς».
Εν ολίγοις η πολιτική εγγύηση του συμβολαίου, η πρόνοια του νόμου και η επιβολή του, εμπλέκει το κράτος στη διατήρηση της εργασίας ως συστατικής παρουσίας στην σχέση κεφάλαιο, όχι μόνο μέσω της νομιμοποίησης των κοινωνικών σχέσεων παραγωγής αλλά, επίσης, της διαστρωμάτωσης της. Η νομιμοποίηση των κοινωνικών σχέσεων προϋποθέτει την διαστρωμάτωση τους και το αντίθετο. Το κράτος, έτσι, δεν «παρεμβαίνει» στην αστική κοινωνία. Αντίθετα, είναι η οργανωμένη δύναμη της αστικής κοινωνίας και ως τέτοια αναζητεί να διασφαλίσει την αναπαραγωγή των κοινωνικών σχέσεων παραγωγής σε πολιτικά επιτηρούμενες, νομικά ελεγχόμενες, μη- συγκρουσιακές μορφές, εν ολίγοις: σε πολιτισμένες μορφές βίας.
Ο αστικός διαχωρισμός, λοιπόν, μεταξύ του πολιτικού και του οικονομικού, η περίφημη σχετική αυτονομία του πολιτικού, είναι αληθινός– έχει αληθινή ύπαρξη. Είναι αληθινός με τους όρους του τυπικού τρόπου ύπαρξης του πολιτικού. Είναι, με άλλα λόγια, τόσο αληθινός όσο ο φετιχισμός της αξιακής μορφής (value form) η οποία παρουσιάζει έναν ανθρώπινο κόσμο ο οποίος εξασφαλίζεται ως απλό παράγωγο των σχέσεων μεταξύ των πραγμάτων. Η κριτική του φετιχισμού δείχνει έναν διαφορετικό κόσμο, έναν απογοητευμένο κόσμο που βασίζεται στην ανθρώπινη κοινωνική πρακτική, οσοδήποτε διεστραμμένη ή φωτισμένη θα μπορούσε αυτή να είναι. Η αποδοχή του θεσμικού φετιχισμού του κράτους ως μιας ανεξάρτητης δύναμης, ως δύναμη στο δικό της δίκαιο, απλά ενστερνίζεται την αστική αναγνώριση του κράτους ως έναν απαραίτητο προστάτη της ιδιωτικής ιδιοκτησίας. Έτσι, η μορφή του κράτους υποδηλώνει την τυπική ελευθερία και ισότητα ως «κοινότητα», το περιεχόμενο της οποίας είναι «η διαιώνιση του εργάτη»- την απαραίτητη προϋπόθεση της ύπαρξης του κεφαλαίου (Μαρξ, 1983). H «αυτονομημένη δύναμη του κράτους» (Μαρξ 1974) συνεπάγεται το περιεχόμενό της αυτό της προάσπισης των δικαιωμάτων του συμβολαίου. Αυτό τοποθετεί το κράτος πάλι πίσω στην κοινωνία των αστών. Το κράτος και η οικονομία, λοιπόν, δεν υπάρχουν ως δυο διαφορετικές μορφές της κοινωνικής οργάνωσης. Αντίθετα, το κράτος είναι ένα αστικό κράτος. Είναι αδιαχώριστο από την αστική κοινωνία. Είναι, όπως ο Μαρξ (1973) το έθεσε, «η συγκέντρωση της αστικής κοινωνίας». Συμπερασματικά, σε αντίθεση με την προσπάθεια του Πουλαντζά για μια πολιτική θεωρία περί κράτους, η κριτική του Μάρξ για το κράτος ως η «συγκεντρωποιημένη και οργανωμένη δύναμη της κοινωνίας» (Μαρξ, 1983) συνεπάγεται την κριτική του φετιχισμού της κρατικής μορφής ως κάτι που εγγυάται τα πανανθρώπινα δικαιώματα του ανθρώπου και του οποίου η δύναμη είναι τέτοια που, δεδομένων των σωστών συνθηκών, μπορεί να χρησιμοποιηθεί προκειμένου να εφαρμόσει και διασφαλίσει αυτά τα δικαιώματα ενάντια στα ειδικά συμφέροντα του κεφαλαίου. Το κράτος χωρίς αμφιβολία εμφανίζεται ως ένας αμερόληπτος διαχειριστής του πολιτικού χώρου και αμερόληπτος υποστηρικτής των δικαιωμάτων της ιδιοκτησίας ανεξάρτητα από κάθε εμπορευματοκάτοχο. Ωστόσο, οι συνθήκες κατά τις οποίες η εργασία είναι «άνευ αντικειμένου» (object-less) και εξαιτίας αυτού του γεγονότος είναι καταδικασμένη να εκτελείται ως εμπόρευμα κάτω από τις διαταγές του κεφαλαίου, προδίδουν το παιχνίδι. Η «συγκέντρωση του καταπιεστικού χαρακτήρα της αστικής κοινωνίας στη μορφή του κράτους» (Agnoli, 1990) θέτει το κράτος, αναφορικά με την εργασία, ως μια στιγμή καταπίεσης (διατηρώντας την εργασία ως μισθωτή εργασία) και ταυτόχρονα, ως μια στιγμή της μισθωτής εργατικής ύπαρξης της εργασίας στον καπιταλισμό. Η πολιτική εγγύηση της ιδιωτικής ιδιοκτησίας περιλαμβάνει την εγγύηση της μισθωτής σχέσης εγγυάται δηλαδή τα δικαιώματα ιδιοκτησίας του εργάτη: της εργατικής δύναμης και της αναπαραγωγής της. Εν ολίγοις, ο «σκοπός του κράτους είναι η διαιώνιση της σκλαβιάς του εργάτη» (Μαρξ, 1969). Συμπερασματικά, η μεταχείριση του κράτους μέσω της πολιτικής θεωρίας και των φακών της πολιτικής φιλοσοφίας -εκφρασμένη σε μαρξιστική γλώσσα ή όχι- αντιστοιχεί σε μια αναντίρρητα χρήσιμη, σε μια συνειδητή, δημιουργία και έτσι καθησυχαστική ή ειρηνοποιητική, απατηλή δημοσιότητα.
V.
O Μαρξ υποστήριξε στην 18η Μπρυμαίρ πως όλες οι πολιτικές αναταραχές τελειοποίησαν το κράτος αντί να το καταστρέψουν. Δεν υπάρχει αμφιβολία πως οι «πολιτικές εξεγέρσεις» είναι αρκετά ανίκανες να πραγματοποιήσουν το ιδανικό του Μαρξ, αυτό της «κοινωνίας των ελεύθερων και ίσων» (Agnoli 2000). Η ύπαρξη του «πολιτικού» ως μια ξεχωριστή μορφή κοινωνικής οργάνωσης προϋποθέτει την έννοια της αστικής επανάστασης. Οι αστικές επαναστάσεις επιτρέπουν απλώς την πολιτική χειραφέτηση του εξατομικευμένου ατόμου ως φορέα των καθολικών δικαιωμάτων της αφηρημένης ισότητας. H διαρκής απαίτηση του κεφαλαίου για νέα ξεκινήματα υποδηλώνει ένα όχι λιγότερο αναγκαστικό ξεκίνημα για την εργασία, για την παραγωγική και καταστροφική δύναμή της επάνω σε αυτούς που από τον περιορισμό τους είναι εξαρτημένο το κεφάλαιο. Μέσα στις καθιερωμένες σχέσεις του ταξικού ανταγωνισμού μεταξύ του κεφαλαίου και της εργασίας, οι αστικές επαναστάσεις επιτρέπουν το πολύ μια ιστορία με αιματηρή και γκροτέσκα γκριμάτσα- μια γκριμάτσα της οποίας η βία είναι τόσο στοιχειώδης όσο και η απουσία νοήματος. Εν ολίγοις, εκδηλώνουν τις αυταπάτες της αστικής ελευθερίας – καλύτερα: της ελευθερίας να συσσωρεύουν αφηρημένο πλούτο για χάρη της συσσώρευσης. Σε αυτή την επανάσταση, η υπόσχεση για έναν καλύτερο κόσμο, έναν ανθρώπινο κόσμο, όπου η ανθρώπινη αξιοπρέπεια εξασφαλίζεται ως η κοινωνική συνθήκη της ελευθερίας και ισότητας, όπου η ανθρωπότητα είναι σκοπός, ενσωματώνεται ως ελευθερία της ιδιωτικής ιδιοκτησίας μια ελευθερία κατά την οποία η ανθρωπότητα εξασφαλίζεται ως μια πηγή εκμετάλλευσης.
Η πολιτική εγγύηση της αφηρημένης ισότητας, ελευθερίας και Μπένθαμ επιβάλλει επάνω στις κοινωνικές σχέσεις τις συνθήκες ύπαρξής τους ως απλές προσωποποιήσεις της συσσώρευσης αφηρημένου πλούτου. Η εγγύηση, έτσι, των δικαιωμάτων ιδιοκτησίας του κεφαλαίου περιλαμβάνει την προσπάθεια να δεθεί το παρόν στο μέλλον, διασφαλίζοντας μέσω της ισχύος τη νομιμοποίηση των νομισματικών διεκδικήσεων στη μελλοντική εκμετάλλευση της εργασίας στο παρόν. Σε αυτή τη διαδικασία, η αυτο-αντιφατική μορφή του κράτους είναι «το τελευταίο καταφύγιο της αρμονίας» (Μαρξ 1973)- αρμονίες τυπικής ισότητας και ελευθερίας επάνω στις οποίες η εκμετάλλευση βασίζεται. Το Κράτος ως «το τελευταίο καταφύγιο της αρμονίας» αντιπροσωπεύει έτσι, το «κοινό συμφέρον» (Μαρξ και Ένγκελς 1962), επιβάλλοντας τυπική ισότητα στην ανταλλαγή μέσω της θυσίας των κοινωνικών σχέσεων στην χωρίς νόημα μορφή του χρήματος8. Η επιβολή του χρήματος εμπλέκει την πολιτική διασφάλιση της οικονομικής ελευθερίας ως το αφηρημένο μέσο όρο της ισότητας, η ενσάρκωση της οποίας είναι το χρήμα. Το κράτος επιτυγχάνει την ύπαρξή του ως ο συλλογικός εκπρόσωπος του «χρήματος» ως την πιο στοιχειώδη μορφή της ιδιωτικής ιδιοκτησίας, περιλαμβάνοντας το νόμο και την τάξη ως προϋπόθεση, υπόθεση και αποτέλεσμα. Η επιβολή της αξιακής μορφής περιλαμβάνει όχι μόνο την υποταγή των κοινωνικών σχέσεων στο αδύνατο του χρηματικού κεφαλαίου αλλά, πιο θεμελιακά, τη νομισματική αποσύνθεση των ταξικών σχέσεων στη βάση της μισθωτής σχέσης9. Το Κεφάλαιο πρέπει να περιέχει την Εργασία ως τον όρο της δικής του ύπαρξης. Ο ανταγωνισμός μεταξύ τους περιλαμβάνει, όπως ήδη αναφέρθηκε, την αντίφαση του ότι το κεφάλαιο πρέπει να επιβάλλει την αναγκαία εργασία επάνω στην παγκόσμια εργατική τάξη και την ίδια στιγμή να μειώσει αυτή την ίδια αναγκαία εργασία στο έπακρο έτσι ώστε να αυξηθεί η υπερ-εργασία. Η άλλη πλευρά της υπερεκμετάλλευσης της παραγωγικής δύναμης της εργασίας είναι η κρίση της καπιταλιστικής υπερσυσσώρευσης – καλύτερα: υπερσυσσώρευση είναι το ψεύτικο όνομα που δίνεται στην υπερεκμετάλλευση. Έτσι από την σκοπιά της εργασίας, η εκμετάλλευση της παραγωγικής της δύναμης δεν οδηγεί μόνο στην υπερσυσσώρευση του κεφαλαίου. Η ανάπτυξη της παραγωγικής της δύναμης οριοθετείται επίσης από το κεφάλαιο. Η πλήρης απασχόληση γίνεται κατανοητή ως η ιδανική κατάσταση πραγμάτων μόνο σε μια κοινωνία όπου η ανθρωπότητα δεν υπάρχει ως εκμεταλλεύσιμη πηγή αλλά ως σκοπός. Για την εργασία, λοιπόν, η ελεύθερη ανάπτυξη της παραγωγικής της δύναμης συνεπάγεται τη μεταμόρφωση των μέσων παραγωγής σε μέσα ανθρώπινης χειραφέτησης. Μια τέτοια χειραφέτηση στέκεται σε ευθεία αντίθεση με το υποκατάστατο κοινότητας που παρουσιάζεται από το κράτος.
Η διαρκή αύξηση της παραγωγικότητας της εργατικής δύναμης βασίζεται στην καπιταλιστική απαίτηση παραγωγής ανταλλακτικής αξίας, δηλ. χρήμα. Την ίδια στιγμή, ως αφηρημένη εργασία στη μορφή του χρήματος, υπερβαίνει την καπιταλιστική μορφή της. Η άλλη πλευρά, τότε, της παραγωγικής δύναμης της εργασίας είναι η ενδεχόμενη ανεπανόρθωτη συσσώρευση άνεργου κεφαλαίου, χρέους. Ο Μαρξ (1966) χαρακτήρισε αυτή την κατάσταση ως «η κατάργηση του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής μέσα στον καπιταλιστικό τρόπο παραγωγής τον ίδιο». Εντός της καπιταλιστικής κοινωνίας, αυτή η αντίφαση μπορεί να διατηρηθεί μόνο με βία (Gewalt) περιλαμβάνοντας όχι μόνο την καταστροφή παραγωγικών δυνατοτήτων, ανεργίας, χειροτέρευση των συνθηκών και διευρυμένης φτώχειας αλλά επίσης την καταστροφή της ανθρώπινης ζωής μέσω πολέμων και λιμοκτονιών. Η «βία» είναι τόσο ανούσια και στοιχειώδη όπως το χρήμα. Ο ανταγωνισμός της εργασίας, η συγκροτημένη κοινωνική δύναμη ενάντια στο κεφάλαιο, είναι η άλλη πλευρά της υπερφυσικής δύναμης του χρήματος. Το «χρήμα τώρα κυοφορεί» (ο.π) ένα μέλλον που απειλεί να το στείλει πίσω στο μουσείο της ιστορίας. Οι πολιτικές του χρήματος είναι εγγενώς καταπιεστικές. Όλοι είναι ίσοι απέναντι στο χρήμα. Το χρήμα δεν γνωρίζει κανένα ιδιαίτερο προνόμιο, μεταχειρίζεται τους φτωχούς και τους πλούσιους ως ίσους. Η επιβολή της αφηρημένης ισότητας του χρήματος περιλαμβάνει την επιβολή της ανισότητας επειδή «η δύναμη που το κάθε άτομο εξασκεί επάνω στην δραστηριότητα άλλων ή πάνω στον κοινωνικό πλούτο υπάρχει σε αυτό ως ιδιοκτήτη ανταλλακτικών αξιών, χρήματος. Το άτομο κουβαλά την κοινωνική του ισχύ όπως και τον δεσμό του με την κοινωνία, στην τσέπη του» (Μαρξ 1973). Η υπόγεια χρήση βίας που η αναπαραγωγή της ανισότητας στην ιδιοκτησία μέσω της επιβολής της αφηρημένης ισότητας συνεπάγεται, δεν είναι η εξαίρεση αλλά, αντίθετα, βρίσκεται στην καρδιά των πολιτικών του χρήματος. Με άλλα λόγια, η κανονικότητα του φαινομενικά ίσου χαρακτήρα της μορφής του χρήματος αποκαλύπτεται ως καταπιεστική. Η μορφή του κράτους είναι επιφορτισμένη με την υποστήριξη του νόμου της αφηρημένης ισότητας· είναι το κοινωνικό θεμέλιο επάνω στο οποίο το κράτος βασίζεται. Η βία της αρχικής εκκίνησης του κεφαλαίου δεν εγκαταλείπεται στην επιβολή της αφηρημένης ισότητας στις κοινωνικές σχέσεις αντίθετα, εξακολουθεί να υφίσταται μέσω των «πολιτισμένων» μορφών του νόμου και της τάξης, της ισότητας και της ελευθερίας. Αυτές οι μορφές είναι οι θεσμικές μορφές βίας- της βίας ως πολιτισμένης κανονικότητας10. Το κράτος του χρήματος είναι το κράτος του νόμου και της τάξης.
Μαζί με τον Μαρξ ίσως να ισχυριστούμε πως «τα θεωρητικά μυστήρια… βρίσκουν τη λογική λύση τους στην ανθρώπινη πράξη και στην αντίληψη αυτής της πράξης» (Μαρξ 1975). Η παραγωγική και καταστρεπτική δύναμη της εργασίας χρειάζεται τότε, να γίνει πρόδηλη θεωρητικά και πρακτικά. Χωρίς μια τέτοια εκδήλωση της εργασιακής δύναμης, η ιστορία θα παραμείνει μια ιστορία αστικών επαναστάσεων οι οποίες αρνούνται την ανθρώπινη αξιοπρέπεια στο όνομα της ελευθερίας- της ελευθερίας του κεφαλαίου. Προκείμενου η κοινωνική πρακτική να είναι ελεύθερη και ίση, μια άλλη επανάσταση χρειάζεται- κατά την οποία η ανθρωπότητα αφήνει πίσω της την αυτό-επιβαλλόμενη ανωριμότητα της και γίνεται το υποκείμενο στην κατοχή των ζητημάτων της. Ένα τέτοιο μέλλον βρίσκεται στην αποβολή των συνθηκών που καθιστούν την ανθρώπινη ύπαρξη μια πηγή, ανταλλαγμένη και συσσωρευμένη στη μορφή του χρήματος και εγγυημένη από το κράτος.
VI.
Η βασική προβληματική της κριτικής του Μαρξ είναι η εξής: πως είναι δυνατόν να κατανοηθεί η συνθήκη εκείνη κατά την οποία ενώ η ανθρώπινη κοινωνική πρακτική είναι συγκροτητική, την ίδια στιγμή τα ανθρώπινα όντα εμφανίζονται να κυριαρχούνται από ήδη υπάρχουσες αφαιρέσεις11. Από την άποψη της πολιτικής φιλοσοφίας, αυτή η ερώτηση τοποθετείται, στην καλύτερη περίπτωση, σαν ένα κρίσιμο κενό μεταξύ μιας λιγότερο τέλειας πολιτικής πραγματικότητας και των ευχάριστων νορμών της ισότητας και της ελευθερίας12. Αυτό το σχέδιο της πολιτικής φιλοσοφίας επιτρέπει απλά μια ηθικοπλαστική κριτική η οποία ωστόσο δεν αντιλαμβάνεται ότι οι ευχάριστες νόρμες είναι επαρκείς του περιεχομένου τους, αυτό της άσχημης πραγματικότητας της εκμετάλλευσης. Η «στάση της μπουρζουαζίας απέναντι στις μορφές ύπαρξής της εκφράζεται μέσα από καθολικές μορφές ηθικής» (Μαρξ και Ένγκελς, 1962). Σε αυτό το κομμάτι της Γερμανικής Ιδεολογίας ο Μαρξ σκιαγραφεί τον χαρακτήρα των αστικών σχέσεων αναπαραγωγής ως εξής: ο καθένας είναι εξαρτημένος από τον καθένα και κάθε άτομο μπορεί να αναπαράγει τον εαυτό του μόνο στο μέτρο που όλοι οι υπόλοιποι γίνονται μέσα για αυτόν. Επιπλέον, κάθε άτομο μπορεί να επιδιώξει και να πραγματοποιήσει τα ιδιαίτερα συμφέροντά του όταν οι συνθήκες αναπαραγωγής του, που είναι όμοιες με αυτές κάθε άλλου ατόμου, γίνονται δεκτές και σεβαστές και αναγνωρίζονται από κάθε άλλον. Η ιδιαίτερη βούληση του ατόμου εξασφαλίζεται έτσι, μέσα από μια βούληση στην οποία όλα τα άτομα ενώνονται, η οποία είναι κοινή σε όλα, είναι καθολική. Αυτό το καθολικό «συμφέρον» υποδηλώνει την αστική συνθήκη ύπαρξης μέσω της οποίας τα ιδιαίτερα συμφέροντα πραγματοποιούνται.
Τα άτομα που άρχουν σε αυτές τις συνθήκες –θέτοντας στο πλάι το γεγονός πως η εξουσία τους πρέπει να λάβει την μορφή του κράτους- πρέπει να προικίσουν τη βούλησή τους, η οποία καθορίζεται από αυτές τις συνθήκες, με μια καθολική έκφραση ως τη βούληση του κράτους, ως νόμο· μια έκφραση της οποίας το περιεχόμενο καθορίζεται πάντοτε από τις ταξικές σχέσεις όπως παρουσιάζει ο αστικός και ποινικός νόμος με τον πιο καθαρό τρόπο. Όπως το βάρος των σωμάτων τους δεν εξαρτάται από την ιδεαλιστική βούλησή τους ή από την αυθαίρετη απόφασή τους, έτσι επίσης το γεγονός ότι επιβάλλουν τη βούλησή τους μέσω της μορφής του νόμου, και την ίδια στιγμή το κάνουν ανεξάρτητα από τις προσωπικές αυθαιρεσίες του κάθε ατόμου μεταξύ τους, δεν εξαρτάται από την ιδεαλιστική τους βούληση. Η προσωπική τους εξουσία πρέπει την ίδια στιγμή να λάβει τη μορφή του μέσου κανόνα. Η προσωπική τους εξουσία βασίζεται σε συνθήκες ύπαρξης οι οποίες στην ανάπτυξή τους γίνονται κοινές σε πολλά άτομα και τη συνέχιση των οποίων αυτά τα άτομα, ως το άρχων υποκείμενο, πρέπει να διατηρήσουν σε αντίθεση με άλλα, ενώ την ίδια στιγμή διατηρώντας κάτι τέτοιο ισχυρίζονται πως αυτές οι συνθήκες είναι για το καλό όλων. Η έκφραση αυτής της βούλησης, που καθορίζεται από τα κοινά τους συμφέροντα, είναι ο νόμος. Ακριβώς και εξαιτίας του γεγονότος ότι τα άτομα ως ανεξάρτητα μεταξύ τους διακηρύττουν τον εαυτό τους και τη θέλησή τους και λόγω αυτής της βάσης η στάση τους απέναντι στον άλλο είναι απαραίτητα εγωιστική, τότε η αυτο-άρνηση γίνεται αναγκαία στο νόμο και το δίκαιο και λαμβάνει τη μορφή του κράτους- τον κύριο του νόμου. (ο.π)
Το έργο του Μαρξ εστιάζει σε μορφές· κατά πρώτον σε μορφές συνείδησης (θρησκεία και νόμος), αργότερα στις μορφές του κεφαλαίου. Η εστίαση στις μορφές ήταν πανομοιότυπη με την κριτική στις ανεστραμμένες μορφές της κοινωνικής ύπαρξης, μιας ύπαρξης συγκροτημένης από την ανθρώπινη κοινωνική πρακτική. Όλες αυτές οι μορφές αποκτούνται ως ανεστραμμένες μορφές μιας «κοινότητας» η οποία είναι εξωτερική των ατόμων, και από την οποία πρέπει να χειραφετήσουν τον εαυτό τους προκειμένου να είναι σε θέση να αλληλεπιδράσουν μεταξύ τους «ως άτομα» (ο.π). Αυτή η κεντρική ιδέα παρουσιάζεται εμφατικά στη Γερμανική Ιδεολογία. «Η πραγματικότητα [das Bestehende] που δημιουργεί ο κομμουνισμός είναι ακριβώς η αληθινή [wirkliche] βάση, καθιστώντας αδύνατο οποιαδήποτε πραγματικότητα να υπάρξει ανεξάρτητα από τα άτομα, στο μέτρο που αυτή η πραγματικότητα είναι μόνο ένα προϊόν της προηγούμενης επικοινωνίας των ατόμων των ίδιων» (ο.π). Είναι έτσι, ζήτημα αποκρυπτογράφησης της εμφάνισης [Schein] της ανεξαρτησίας που αυτό το «υποκατάστατο κοινότητας» (ο.π) θέτει προκειμένου να αποκαλυφθεί η «ανθρώπινη βάση της» (δες Μαρξ 1983) και ύστερα της κατάργησής της πρακτικά από τον κόσμο, επιτρέποντας στα ανθρώπινα όντα να εισέλθουν σε σχέση το ένα με το άλλο, όχι ως υποδυόμενοι χαρακτήρες, αλλά ως κοινωνικά άτομα.
O Μαρξ βλέπει αυτή τη νέα εικόνα της κοινωνίας να προσδοκάται στην κοινότητα των επαναστατημένων προλετάριων, οι οποίοι επεκτείνουν τον έλεγχό τους επάνω στις συνθήκες της δικής τους ύπαρξης και σε όλα τα μέλη της κοινωνίας. Τα άτομα συμμετέχουν ως άτομα σε κάτι τέτοιο. Είναι ακριβώς αυτός ο συνδυασμός ατόμων (το ανεπτυγμένο στάδιο των σύγχρονων παραγωγικών δυνάμεων, προϋποτίθεται, φυσικά) που θέτει τις συνθήκες της ελεύθερης ανάπτυξης και κίνησης των ατόμων κάτω από τον έλεγχό τους – συνθήκες οι οποίες προηγουμένως ήταν παρατημένες στην τύχη και είχαν κερδίσει μια ανεξάρτητη ύπαρξη επάνω και ενάντια στα διαχωρισμένα άτομα ακριβώς λόγω του διαχωρισμού τους ως ατόμων (Μαρξ και Ενγκελς 1962).
Εν ολίγοις, η κριτική του κράτους δεν ικανοποιείται με μια κριτική σύγκριση μεταξύ μιας λιγότερο τέλειας πολιτικής πραγματικότητας από την μια, και τις ευχάριστες νόρμες της ισότητας και της ελευθερίας από την άλλη. Αντιθέτως, εξετάζει αυτά τα κανονιστικά δικαιώματα και τα αποκαλύπτει ως δικαιώματα τα οποία προϋποθέτουν την εκμετάλλευση και την απαλλοτρίωση. Δεν υπάρχει μέρος για τη μορφή κράτος σε μια κομμουνιστική κοινωνία ή σε ένα επαναστατικό κίνημα. Το κράτος είναι ένα καπιταλιστικό κράτος. Ο ρόλος του είναι να εξασφαλίζει τα δικαιώματα της ιδιωτικής ιδιοκτησίας διαμέσου του νόμου και της επιβολής του.
Εν κατακλείδι, η μορφή του κράτους προϋποθέτει το διαχωρισμό της μάζας του πληθυσμού από τα μέσα παραγωγής. Αυτός ο διαχωρισμός είναι η κοινωνική βάση στην οποία βασίζεται η μορφή του κράτους. Μια κοινωνία στην οποία η ελεύθερη ανάπτυξη του καθένα είναι ο όρος για την ελεύθερη ανάπτυξη όλων δεν μπορεί να βασιστεί σε αυτόν το διαχωρισμό. Είναι αυτός ο διαχωρισμός που καθιστά την ανθρώπινη παραγωγική δύναμη εμπόρευμα. Ο καθορισμός του κράτους ως «η συγκεντρωμένη και οργανωμένη δύναμη της κοινωνίας» βασίζεται στην επίγνωση πως η ιδέα των «ίσων δικαιωμάτων» είναι κατ’ αρχήν ένα αστικό δικαίωμα. Στο περιεχόμενό του, είναι ένα δίκαιο ανισότητας (δες Μαρξ 1968). Εξ ου και η κρίση του Μαρξ ότι όλοι όσοι ζουν από την εργασία τους και την πώληση της εργασίας τους «βρίσκουν τους εαυτούς τους άμεσα αντίθετους στη μορφή στην οποία ως τώρα, τα άτομα από τα οποία η κοινωνία συνίσταται, έχουν δώσει τα ίδια συλλογική έκφραση, δηλαδή στο κράτος· προκειμένου επομένως, να επιβεβαιώσουν τους εαυτούς τους ως άτομα, πρέπει να αποτινάξουν το κράτος» (Μαρξ και Ενγκελς 1962).
φωτογραφία στο άρθρο: Μια ιστορική φωτογραφία απο την κομματική σχολή του SPD στο Βερολίνο το 1907. Όρθιοι είναι οι διδάσκοντες και στα θρανία οι μαθητές. Όλοι όσοι δίδασκαν θα έπαιζαν τα επόμενα χρόνια κρίσιμο ρόλο στις εξελίξεις και όχι μόνο απο την πλευρά των εργατών. Απο αριστερά: Heinemann, Schulz, Rosenfeld, Luxemburg, Bebel, Stadthagen, Cunow, Mehring, Wurm, Pieck και τελευταίος ο σοσιαλδημοκράτης δήμιος Ebert.
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ
-
δες Gunn (1992).
-
δες Bonefeld (2001).
-
δες Backhaus (1997) για μια συνοπτική παρουσίαση του έργου του Μαρξ ως κριτική των οικονομικών κατηγοριών.
-
Θα ήταν λάθος, ωστόσο, να εξετάσουμε το state debate με αυτόν τον χοντροκομένο τρόπο. Ενώ κάποιοι συμμετέχοντες της συζήτησης εξάγουν το κράτος από την ανατομία της αστικής κοινωνίας και των λεγόμενων αντικειμενικών νόμων της καπιταλιστικής ανάπτυξης (Altvater, 1978), άλλοι απορρίπτουν την οικονομική απομείωση και αναλύουν το κράτος ως μορφή της ταξικής πάλης (Holloway και Picciotto, 1978). Το επιχείρημα αυτού του κεφαλαίου δομείται σε αυτή την κριτική συνεισφορά (δες επίσης Bonefeld, 1992). Για την συζήτηση της εξαγωγής του κράτους (state derivation debate) δες Clarke (1991) και Holloway και Picciotto (eds) (1978).
-
Το state derivation debate και η θεωρία του Πουλαντζά για το κράτος επικαλύπτονται στη συνεισφορά του Hirsch (1978).
-
H πολιτική θεωρία, μαρξιστική ή όχι, αντιλαμβάνεται την σύγκρουση με ουσιαστικά δομιστικούς όρους. Ο χαρακτηρισμός της σύγκρουσης ως δομικής είναι εσωτερικός της έννοιας της πλουραλιστικής κοινωνίας και είχε επιρροή στη μελέτη μιας σειράς πεδίων όπως οι βιομηχανικές σχέσεις και οι θεωρίες της κοινοβουλευτικής δημοκρατίας. Η κατανόηση οτι η σύγκρουση είναι ενδημική μιας πλουραλιστικής κοινωνίας δεν σημαίνει πως η σύγκρουση θα πρέπει να προκαλείται. Σημαίνει ότι οι κανόνες, οι διαδικασίες και οι νόμοι επικαλούνται και ρυθμίζουν την σύγκρουση και μέσω των οποίων αυτή μπορεί να εκφράσει τον εαυτό της σε δομικές μορφές. Μια λειτουργιστική θεωρία της σύγκρουσης παρουσιάζεται για παράδειγμα από τον Coser (1956) και εχεις αναπτυχθεί εντός του μαρξιστικού πλαισίου από τον Πουλαντζά (1973). Δες επίσης τη συνεισφορά του Agnoli σε αυτόν τον τόμο- Revolutionary Writing, New York, 203-
-
Σε αυτό, δες ειδικά το ‘’Συμβολή στην Κριτική της Εγελιανής Φιλοσοφίας του Δικαίου’’ esp. p. 182, in Collected Works, vol. 3, Lawrence & Wishart, London.
-
για αυτό δες Bonefeld (1995a) και Neary and Taylor (1998).
-
για αυτό δεςMarazzi (1995) και Bonefeld and Holloway (1995).
-
για αυτό δες Benjamin (1965).
-
Ο χώρος απαγορεύει για μια μακροσκελή συζήτηση αυτού του σημείου. Δες ειδικά Bonefeld (1995); Holloway (1995) και Negri (1991, 1999). Αυτό το κομμάτι βασίζεται σε Reichelt (2000).
-
Για μια πρόσφατη υποστήριξη σε αυτό, δες Callinicos (2000).
ΑΝΑΦΟΡΕΣ
Agnoli, J. (1990) Die Transformation der Demokratie und andere Schriften zur Kritik der Politik, Ça ira, Freiburg.
Agnoli, J. (1992) “Destruction as the Determination of the Scholar in Miserable Times,” Common Sense, no. 12, reprinted in this volume.
Agnoli, J. (2000) “The State, the Market, and the End of History, in Bonefeld, W. and K. Psychopedis (eds.) The Politics of Change, Macmillan, London.
Altvater, E. (1978) “Some Problems of State Intervention,” in Holloway, J. and S. Picciotto (eds) 1978.
Backhaus, H.G. (1997) Dialektik der Wertform, Ça ira, Freiburg.
Benjamin, W. (1965) Zur Kritik der Gewalt und andere Aufsätze, Suhrkamp, Frankfurt.
Bonefeld, W. (1992) “Social Constitution and the Form of the Capitalist State,” in Bonefeld, W. etal. (eds) Open Marxism, vol. I, Pluto, London.
Bonefeld, W. (1995) “Capital as Subject and the Existence of Labour,” in Bonefeld etal. (eds.) Open Marxism, vol. III, Pluto, London.
Bonefeld, W. (1995a) “Money, Equality and Exploitaton,” in Bonefeld, W. and J. Holloway (eds.) Global Capital, National State and the Politics of Money, Macmillan, London.
Bonefeld, W. (2001) “Kapital and its Subtitle: A Note on the Meaning of Critique,” Capital & Class, no. 75.
Bonefeld, W. and J. Hollway (1995) “Conclusion: Money and Class Struggle,” in Bonefeld, W. and J. Holloway (eds.) Global Capital, National State and the Politics of Money, Macmillan, London.
Callinicos, A. (2000) Equality, Polity, Cambridge.
Clarke, S. (1991) The State Debate, Macmillan, London.
Coser, L.A. (1956) The Functions of Social Conflict, The Free Press, Glencoe.
Gunn. R. (1992) “Against Historical Materialism,” in Bonefeld, W. etal. (eds.)Open Maxism vol. II, Pluto, London.
Hirsch, J. (1978) “The State Apparatus and Social Reproduction” Holloway, J. and S. Picciotto (eds.) 1978.
Holloway, J. (1995) “From Scream of Refusal to Scream of Power, in Bonefeld, W. etal. (eds.) Open Marxismvol. III, Pluto, London.
Holloway, J. and S. Picciotto (1978) “Introduction: Towards a Materialist Theory of the State,” in Holloway, J. and S. Picciotto (eds) 1978.
Holloway, J. and S. Picciotto (eds) (1978) State and Capital, Arnold, London.
Marazzi, C. (1995) “Money in the World Crisis,” in Bonefeld, W. and J.
Holloway (eds.) Global Capital, National State and the Politics of Money, Macmillan, London.
Marx, K. (1964) Zur Judenfrage, in MEW 1, Dietz, Berlin.
Marx, K. (1966) Capitalvol. III, Lawrence & Wishart, London.
Marx, K. (1968) Kritik des Gothaer Programms, in MEW 19, Dietz, Berlin.
Marx, K. (1969) Die Klassenkämpfe in Frankreich 1848 bis 1950, in MEW7, Dietz, Berlin.
Marx, K. (1972) Theories of Surplus ValuePart III Lawrence & Wishart, London.
Marx, K. (1973) Grundrisse, Penguin, Harmondsworth.
Marx, K. (1974) GrundrisseDietz Berlin.
Marx, K. (1975) “Theses on Feuerbach,” Collected Works, vol. 5, London, Lawrence & Wishart.
Marx, K. (1983) Capital vol. I, Lawrence & Wishart, London.
Marx, K and F. Engels (1962) Die deutsche Ideology, MEW 3, Dietz, Berlin.
Neary, M. and G. Taylor (1998) Money and the Human Condition, Macmillan, London.
Negri, A. (1991) The Savage Anamoly University of Minnesota Press, Minnesota.
Negri, A. (1999) Insurgencies, University of Minnesota Press, Minnesota.
Poulantzas, N. (1973) Political Power and Social Classes, New Left Books, London.
Reichelt, H. (2000) “Jürgen Habermas’ Reconstruction of Historical Materialism,” in Bonefeld, W. and Psychopedis, K. (eds.) The Politics of Change, Macmillan, London.





