Οι εξεγέρσεις ανάμεσα στην στιγμιαία άρνηση και στο αίτημα της χειραφέτησης

Σημειώσεις από τις πρόσφατες εξεγέρσεις στην Ευρώπη

shades aufbau | ειδική έκδοση

«Ό,τι είναι στέρεο και ακλόνητο διαλύεται στον αέρα, ό,τι είναι ιερό βεβηλώνεται, και οι άνθρωποι αναγκάζονται επιτέλους να αντικρίσουν με νηφάλια μάτια τις πραγματικές συνθήκες της ζωής τους και τις σχέσεις τους με τους άλλους».

Καρλ Μαρξ – Φρίντριχ Ένγκελς, Μανιφέστο του Κομμουνιστικού Κόμματος (1848), κεφάλαιο Ι.

Εισαγωγή

Το πιο κάτω κείμενο αποτελεί προϊόν της συζήτησης που πραγματοποιήθηκε από το εγχείρημα μας,  την Κυριακή 25 Οκτωβρίου 2026, με αφορμή τις κινητοποιήσεις σε μια σειρά ευρωπαϊκών πόλεων σε Γαλλία, Ισπανία, Ιταλία, Πορτογαλία, Βέλγιο, Αλβανία – ακόμα και σε Ελλάδα – το οποίο, ωστόσο, δεν επιχειρεί να αναλύσει κάθε πτυχή τους, ούτε να εξετάσει τους ιδιαίτερους τρόπους εμφάνισής τους είναι, άλλωστε, δεδομένο ότι μια τέτοια προσπάθεια θα προϋπέθετε εκτενή ανάλυση των επιμέρους χαρακτηριστικών τους. Επομένως, αποτελεί περισσότερο μια προσπάθεια να καταγραφούν συγκεκριμένοι προβληματισμοί που αναδύονται κάθε φορά που οι υποτελείς τάξεις αμφισβητούν, με τον ένα ή τον άλλο τρόπο, την αστική έννομη τάξη, να συνδεθούν μεταξύ τους και να συμβάλουν στο διάλογο σχετικά με τις δυνατότητες κοινωνικής χειραφέτησης υπό το φως των κατά τ’ άλλα ετερόκλητων στιγμών διατάραξης της αστικής κανονικότητας. Σε αυτό το πλαίσιο, αναγνωρίζεται ένα κοινό νήμα που διαπερνά σχεδόν το σύνολο των θεωρητικών και πρακτικών αναζητήσεων για τη χειραφέτηση, παρά τις επιμέρους – μεγάλες ή μικρές – διαφορές των κινημάτων της εποχής μας το οποίο οδηγεί στην ανάδυση συγκεκριμένων ερωτημάτων σχετικά με το ζήτημα της βίας και της λεηλασίας και με τη σημασία σύνδεσης των επιμέρους αγώνων για βελτίωση του βιοτικού επιπέδου στα πλαίσια της καπιταλιστικής λειτουργίας με το ζήτημα της οργάνωσης αναγνωρίζοντας, παράλληλα, ότι «η χειραφέτηση της εργατικής τάξης είναι έργο της ίδιας» από τη μια και της δυσκολίας αυθόρμητης οργάνωσης του χειραφετητικού αγώνα σε έναν κατακερματισμένο καπιταλιστικό κόσμο από την άλλη.

Το «γαλλικό» και ευρωπαϊκό περιβάλλον

Όλη την προηγούμενη περίοδο, έγινε εμφανές ότι οι κινητοποιήσεις είχαν τεράστια συμμετοχή και σε κάποιες περιπτώσεις τεράστια αποδοχή από την κοινωνία η κινητοποίηση στις 17 Οκτώβρη στη Γαλλία, για παράδειγμα, συγκέντρωσε περίπου 800.000 ανθρώπουςi, συμμετοχή που συγκρίνεται με εκείνη μεγάλων συνδικαλιστικών κινητοποιήσεων προηγούμενων ετών, όπως οι κινητοποιήσεις κατά της συνταξιοδοτικής μεταρρύθμισης. Αυτή η κοινωνική απήχηση αποτυπώνεται και σε δημοσκοπικές μετρήσεις, σύμφωνα με τις οποίες πάνω από τα 2/3 των ερωτηθέντων εξέφραζε υποστήριξη προς την κινητοποίηση πριν ακόμα αυτή πραγματοποιηθείii. Τόσο ο αριθμός των συμμετεχόντων στις κινητοποιήσεις, όσο και ο αριθμός των ερωτηθέντων της δημοσκόπησης που τις έβλεπαν με θετικό μάτι, αφενός αποτυπώνουν το γεγονός ότι αυτή η δυσαρέσκεια δεν περιορίζεται σε μια περιορισμένη ομάδα διαδηλωτών και αφετέρου καταδεικνύουν ότι αυτή η δυσαρέσκεια δεν εξαντλείται στα βίαια επεισόδια που προβάλλονται, ως βασικό τρόπο ενημέρωσης από τα ειδησεογραφικά μέσα.

Οι κινητοποιήσεις στη Γαλλία συνδέθηκαν με την κατάσταση στα σχολεία, την έλλειψη εκπαιδευτικών και εξοπλισμού, την αύξηση των καθημερινών δαπανών και τη γενικότερη επιδείνωση των όρων διαβίωσης. Στην Ισπανία και στην Πορτογαλία, η κατοικία έχει αναδειχθεί σε κεντρικό πεδίο κοινωνικής σύγκρουσης, καθώς οι τιμές και τα ενοίκια απομακρύνονται ολοένα και περισσότερο από τις οικονομικές δυνατότητες μεγάλων τμημάτων του πληθυσμού. Στην Ιταλία και στο Βέλγιο, οι κινητοποιήσεις συνδέονται, μεταξύ άλλων, με τις εργασιακές συνθήκες, τους μισθούς και το κόστος ζωής. Ενώ αυτές οι διεκδικήσεις αφορούν άμεσες και συγκεκριμένες ανάγκες που μπορούν, στον έναν ή στον άλλο βαθμό, να ικανοποιηθούν εντός του καπιταλιστικού πλαισίου, η πολιτική τους σημασία γίνεται πιο σαφής όταν εξετάζονται μέσα στις κοινωνικές σχέσεις που καθορίζουν το βαθμό και τη μορφή ικανοποίησής τους. Ενώ η κατοικία, η εκπαίδευση και η περίθαλψη αποτελούν βασικούς όρους της αναπαραγωγής της εργατικής δύναμης και θεμελιώδεις ως προς τον καθορισμό του μισθού, η πρόσβαση σε αυτές οργανώνεται υπό τους όρους της καπιταλιστικής συσσώρευσης. Η στεγαστική κρίση, για παράδειγμα, δεν εξηγείται από την έλλειψη διαθέσιμων κατοικιών ή αποκλειστικά από τη δυσαναλογία ανάμεσα στους μισθούς και στα ενοίκια, αλλά συνδέεται με την οργανική σύνδεση της κατοικίας στο πεδίο κερδοφορίας, με την αξιοποίηση της ακίνητης περιουσίας ως επενδυτικού περιουσιακού στοιχείου και με την εξάρτηση της πρόσβασης σε έναν βασικό όρο ζωής από τη δυνατότητα πληρωμής – συνολικά από την οργάνωση της ζωής στη βάση της σχέσης του κεφαλαίου. Αντίστοιχα, η υποβάθμιση των εκπαιδευτικών ιδρυμάτων και των δημόσιων υπηρεσιών συνδέεται άρρηκτα με τις πολιτικές κατανομής των κοινωνικών πόρων και με τις προτεραιότητες που καθορίζουν τη χρήση του κοινωνικά παραγόμενου πλούτου. Η καθημερινή ζωή, η αναπαραγωγή της εργατικής δύναμης και η οργάνωση της παραγωγής αποτελούν αλληλένδετες διαδικασίες. Η αναπαραγωγή της εργατικής δύναμης απαιτεί την ικανοποίηση αναγκών όπως η στέγαση, η τροφή, η εκπαίδευση και η περίθαλψη. Ταυτόχρονα, η πρόσβαση σε αυτά τα αγαθά οργανώνεται μέσα από κοινωνικές σχέσεις που υπάγουν μεγάλο μέρος της ανθρώπινης δραστηριότητας στις απαιτήσεις της αξιοποίησης του κεφαλαίου. Η αντίφαση γίνεται ιδιαίτερα εμφανής όταν η κοινωνία διαθέτει τις παραγωγικές δυνατότητες για την κάλυψη των αναγκών της, αλλά η πρόσβαση στα μέσα ικανοποίησής τους εξακολουθεί να εξαρτάται από την κερδοφορία και την ιδιοκτησία. Αυτό αποτελεί και το βασικό λόγο για τον οποίο η εκμετάλλευση νοείται ως κοινωνική σχέση και δεν ταυτίζεται με το επίπεδο του εισοδήματος ή της πρόσβασης σε πεδία του κράτους πρόνοιας η εκμετάλλευση αφορά στην αναγωγή της εργατικής δύναμης σε εμπόρευμα και άρα της ανταλλαγής ως προς την αξία της και όχι ως προς την αξία χρήσης της, συνεπώς και την εξαγωγή υπεραξίας από τη διαφορά μεταξύ τους (Βλ. Παράρτημα α)iii. Η εργασιακή επισφάλεια, η απώλεια στο επίπεδο του μισθού και η επιδείνωση των δημόσιων υπηρεσιών και στην πρόσβαση σε αυτές, αποτελούν σημαντικές εκδηλώσεις των κοινωνικών αντιφάσεων οι οποίες, ωστόσο, αν δεν θεμελιώνονται στην κριτική του τρόπου παραγωγής, παραμένουν μετέωρες και υποταγμένες σε κάθε είδους ρεφορμιστική στρατηγική.

Από αυτή την άποψη, οι διεκδικήσεις για καλύτερους μισθούς, προσιτή κατοικία, δημόσια εκπαίδευση και ποιοτική περίθαλψη μπορούν να αποτελέσουν ουσιαστικά πεδία κοινωνικής σύγκρουσης χωρίς, ωστόσο, να την εξαντλούν, αφού η σημασία τους εξαρτάται και από το κατά πόσο συνδέονται με μια ευρύτερη αμφισβήτηση των σχέσεων που παράγουν την ανασφάλεια – την συγκεκριμένη μορφή κοινωνικής οργάνωσης. Ο αγώνας για χαμηλότερα ενοίκια μπορεί να παραμείνει στα πλαίσια της διεκδίκησης καλύτερων όρων μέσα στην αγορά ή να αναδείξει ευρύτερα το ζήτημα της κοινωνικής οργάνωσης της στέγασης. Ο αγώνας για καλύτερες συνθήκες εργασίας μπορεί να περιοριστεί στη διαπραγμάτευση της αξίας της εργατικής δύναμης ή να θέσει ζητήματα ελέγχου της εργασιακής διαδικασίας, του χρόνου και των σκοπών της παραγωγής ή ακόμα και να αμφισβητήσει ακριβώς τη ρίζα της διάκρισης σε αξία χρήσης και αξία. Σε αυτό το πλαίσιο, αυτές οι δυνατότητες δεν είναι δεδομένες καθώς διαμορφώνονται μέσα από την ίδια την πορεία των αγώνων, τις μορφές οργάνωσης που αναπτύσσονται και το επίπεδο συνείδησης που συγκροτείται σχετικά με την αντικειμενική θέση του συγκρουσιακού υποκειμένου (Βλ. Παράρτημα β).

Η αστική δημοκρατία στη Γαλλία  και η ενίσχυση της εκτελεστικής εξουσίας

Η παράδοση των καταπιεσμένων μας διδάσκει ότι η “κατάσταση έκτακτης ανάγκης” που ζούμε τώρα δεν είναι η εξαίρεση αλλά ο κανόνας. Πρέπει να κατορθώσουμε να συλλάβουμε την ιστορία έχοντας αυτή την επίγνωση.

Walter Benjamin, Για την έννοια της ιστορίας, Θέση VIII

Αν και όχι σε όλες τις περιπτώσεις με την ίδια δυναμική, η κοινωνική σύγκρουση συνδέεται επίσης με τη μακρά αποδυνάμωση του κράτους πρόνοιας και με την σταδιακή ενίσχυση της εκτελεστικής εξουσίας στη Γαλλία, η συγκεκριμένη διαδικασία δεν αποτελεί πρόσφατο γεγονός: κατά την περίοδο Μακρόν έχει ενταθεί η αντιπαράθεση γύρω από τη δυνατότητα της κυβέρνησης να προωθεί μεταρρυθμίσεις παρά την εκτεταμένη κοινωνική αντίδραση. Επιγραμματικά, το άρθρο 49.3 του γαλλικού Συντάγματος επιτρέπει στην κυβέρνηση να θεωρήσει ένα νομοσχέδιο εγκριθέν χωρίς κανονική ψηφοφορία στην Εθνοσυνέλευση. Η επανειλημμένη χρήση τουiv, ιδίως σε ζητήματα με σημαντικές κοινωνικές συνέπειες, έχει ενισχύσει την αίσθηση ότι οι διαθέσιμες θεσμικές οδοί συμμετοχής και αμφισβήτησης έχουν περιορισμένη αποτελεσματικότητα, γεγονός που κατά συνέπεια ενισχύει τις πιο συγκρουσιακές τάσεις του κινήματος.

Πέρα από την αντιπαράθεση σχετικά με την πολιτική διαχείρισης, το ζήτημα που αποκτά βαρύνουσα σημασία αφορά τη σχέση υπό την οποία αναδύεται κάθε φορά ένα κίνημα αμφισβήτησης καθώς και τις μορφές που το τελευταίο μπορεί να λάβει. Ούτως ή άλλως, οι θεσμοί της κοινοβουλευτικής δημοκρατίας λειτουργούν μέσα σε μια κοινωνία που χαρακτηρίζεται από βαθιές ταξικές ανισότητες. Η πολιτική/νομική ισότητα των πολιτών συνυπάρχει με την ατομική ιδιοκτησία, τον οικονομικό έλεγχο και τις δυνατότητες επιρροής στις αποφάσεις που καθορίζουν τη συλλογική ζωή. Η τυπική ισότητα των πολιτικών δικαιωμάτων, επομένως, δεν καταργεί τις υλικές ανισότητες που διαμορφώνουν το περιεχόμενο της πολιτικής συμμετοχής, αλλά τις ενισχύει στο βαθμό που συγκροτείται πάνω στη βάση της ανισότητας των σχέσεων παραγωγής και ιδιοκτησίας. Σε αυτό το πλαίσιο, η γενικότερη συζήτηση σχετικά με την «κατάσταση εξαίρεσης» μπορεί όντως να αποκτήσει στέρεες βάσεις καθώς συνδέεται με την εκτεταμένη χρήση του άρθρου 49.3, όσο η τυπική νομιμότητα της πολιτικής εξουσίας αναδύεται πάνω στις αντιφάσεις της καπιταλιστικής οργάνωσης και στις ενυπάρχουσες δυνατότητες αμφισβήτησής της και είναι κάτι το οποίο γίνεται εμφανές, ίσως πιο εύκολα, την τελευταία περίοδο μέσα από τον τρόπο αντιμετώπισης των κινητοποιήσεων, εκ μέρους του κράτους.

Το ζήτημα της βίας και της λεηλασίας

Η αντιμετώπιση των κινητοποιήσεων από το κράτος και τους κατασταλτικούς του μηχανισμούς οδηγεί πάντοτε και αναπόφευκτα στο ζήτημα της βίας ή ακόμα και της λεηλασίας – εικόνες που, όσον αφορά τη Γαλλία, αποτελούν την πλειοψηφία του τρόπου ενημέρωσης σχετικά με τα γεγονότα. Η δημόσια συζήτηση επικεντρώνεται συχνά στις συγκρούσεις, στις καταστροφές και στις λεηλασίες, ενώ η κρατική βία παρουσιάζεται ως εφαρμογή μιας υποτιθέμενα ουδέτερης έννομης τάξης. Η διαφορά δεν αφορά μόνο την ένταση ή τις συνέπειες κάθε πράξης αλλά και τη θέση από την οποία ασκείται η βία, τη θεσμική νομιμοποίηση που τη συνοδεύει και τη δυνατότητα να παρουσιάζεται ως αναγκαία για την προστασία της καπιταλιστικής, αστικής κανονικότητας. Η βία των εξεγερμένων αποτελεί πάντοτε έκφραση «αναρχίας», ενώ η βία του κράτους αποτελεί βία νομιμοποιημένη – πέρα από το νομικό – και σε κοινωνικό επίπεδο, αφού εκφράζεται ως δύναμη προστασίας της ομαλότητας της καπιταλιστικής κοινωνικής αναπαραγωγής. Αυτό δεν συνεπάγεται ότι απαιτείται μια στείρα υιοθέτηση και έναν ετεροκαθορισμό της βίας των εξεγερμένων το γεγονός ότι η βία των τελευταίων αποτελεί τον αντίθετο πόλο της κρατικής βίας, δεν σημαίνει ότι αποτελεί αυτομάτως πράξη χειραφέτησης. Ωστόσο η αναγνώριση αυτής της διαφοράς – της διαφοράς μεταξύ κρατικής και μη κρατικής βίας – επιτρέπει την κατανόηση του τρόπου με τον οποίο το κράτος διαχειρίζεται την κοινωνική αμφισβήτηση, ενώ αφήνει ανοιχτό το ζήτημα σχετικά με την πολιτική σημασία των πρακτικών που αναπτύσσονται απέναντί του.

Σε αυτό το πλαίσιο, η πράξης της λεηλασίας ανάγεται σε ένα κεντρικό ζήτημα. Η καταδίκη της ως απλώς εγκληματικής συμπεριφοράς, αποκόπτει την πράξη από το κοινωνικό πλαίσιο εντός του οποίου εμφανίζεται, ενώ η εξιδανίκευσή της μέσω της αναγωγής της σε αυτονόητα επαναστατική πράξη παραβλέπει, από την άλλη, τις αντιφάσεις και το όριό της – την αδυναμία να δημιουργήσει από μόνη της νέες κοινωνικές σχέσεις. Η λεηλασία χρειάζεται να ενταχθεί μέσα στην ανάλυση της αντιφατικότητας μιας κοινωνίας που παράγει τεράστιο κοινωνικό πλούτο, ενώ οργανώνει την πρόσβαση σε αυτόν μέσω της εμπορευματικής μορφής και της ιδιοκτησίας.

Στην καθημερινή λειτουργία της αγοράς, τα εμπορεύματα εμφανίζονται ως αντικείμενα με αξία που μοιάζει να τους ανήκει από μόνη της. Οι κοινωνικές σχέσεις της παραγωγής, η εργασία και οι σχέσεις ιδιοκτησίας που καθιστούν δυνατή την κυκλοφορία τους υποχωρούν πίσω από την αυτονομία που διαθέτουν (Βλ. Παράρτημα γ) τα ίδια τα εμπορεύματα. Η πράξη της λεηλασίας διαταράσσει στιγμιαία και ανολοκλήρωτα αυτή την κανονικότητα στο βαθμό που το εμπόρευμα αποσπάται από τη συνηθισμένη διαδικασία ανταλλαγής, η ιδιοκτησία αμφισβητείται στην πράξη και η ομαλή κυκλοφορία του εμπορεύματος διακόπτεται, ενώ η εικόνα της συγκεκριμένης διακοπής μπορεί να λάβει έντονη αισθητική και πολιτική διάσταση, καθώς καθιστά ορατή την κοινωνική ισχύ που περιβάλλει την ιδιοκτησία. Το κοινωνικό πλαίσιο που επιτρέπει την παραγωγή και την κυκλοφορία εμπορευμάτων, συχνά αποκομμένων από ουσιαστικές κοινωνικές ανάγκες ή και τις εμμενείς δυνατότητες ανάπτυξής τους, καθιστά επίσης δυνατή την εμφάνιση της λεηλασίας οι κοινωνικές ανάγκες δεν περιορίζονται στην απλή επιβίωση αλλά αφορούν τις ιστορικά διαμορφωμένες δυνατότητες για μια άλλη μορφή ζωής, για ελεύθερο χρόνο, δημιουργία, κοινωνική συμμετοχή και πρόσβαση στα μέσα που επιτρέπουν την ανάπτυξη των ανθρώπινων δυνατοτήτων. Η αντίφαση, πέρα από τον ειδικό χαρακτήρα της παραγωγής, βρίσκεται και στο γεγονός ότι η κοινωνική παραγωγική δύναμη μπορεί να δημιουργεί έναν τεράστιο πλούτο, ενώ η πρόσβαση σε αυτόν εξακολουθεί να εξαρτάται από την αγοραστική δύναμη και την ιδιοκτησία.

Η αναγνώριση αυτής της αντίφασης δεν αφορά σε μια α-πολιτική εξιδανίκευση της βίας, αλλά ενισχύει την ανάδειξη μιας ενυπάρχουσας δυνατότητας εμφάνισης των μορφών Άρνησης μέσα στον κόσμο που τις καθιστά αναγκαίες. Η λεηλασία μπορεί να διακόψει την κανονική κυκλοφορία του εμπορεύματος και να φανερώσει ότι η ιδιοκτησία αποτελεί κοινωνική σχέση που διατηρείται μέσα από συγκεκριμένες πρακτικές και θεσμούς. Ωστόσο, δεν καταργεί αυτομάτως την εμπορευματική μορφή το αντικείμενο που αφαιρείται εξακολουθεί να αποτελεί εμπόρευμα – εξακολουθεί να ανήκει σε μια κοινωνία οργανωμένη γύρω από την αξία και την ανταλλαγή – ενώ η πράξη της αφαίρεσης δεν συγκροτεί αυτομάτως διαφορετικές μορφές παραγωγής και διανομής. Ακριβώς αυτή η αντίφαση καθιστά αναγκαία τη διάκριση ανάμεσα στη στιγμιαία Άρνηση και στη δημιουργία διαρκών δυνατοτήτων κοινωνικού μετασχηματισμού. Η λεηλασία μπορεί να αποκαλύπτει μια ρωγμή στην κανονικότητα της ιδιοκτησίας, χωρίς να προσφέρει από μόνη της κατεύθυνση για το τι θα μπορούσε να την αντικαταστήσει, ούτε καλά-καλά το συνολικό/βασικό πλαίσιο της εκμετάλλευσης. Η πολιτική σημασία της εξαρτάται και από το αν οι στιγμές διατάραξης συνδέονται με μορφές συλλογικής οργάνωσης, με συγκεκριμένους στόχους και με την αμφισβήτηση των υλικών σχέσεων που αναπαράγουν τον ταξικό διαχωρισμό.

Αυτό έχει ουσιαστική σημασία για τον τρόπο με τον οποίο παρουσιάζονται οι κινητοποιήσεις στη δημόσια σφαίρα. Συχνά, η κοινωνική αμφισβήτηση γίνεται αποδεκτή μόνο εφόσον εκφράζεται μέσα από καθαρές, προβλέψιμες και θεσμικά αναγνωρίσιμες μορφές. Οι εικόνες καταστροφής και σύγκρουσης μπορούν να χρησιμοποιηθούν για να υποβαθμιστεί το σύνολο μιας κινητοποίησης, ακόμη και όταν αυτή έχει ευρεία κοινωνική υποστήριξη και θέτει πραγματικά ζητήματα. Η απαίτηση για μια απολύτως «καθαρή» διαμαρτυρία – το δόγμα του ότι «σε μια πραγματική εξέγερση δεν θα σπάσει καμία τζαμαρία»v – μπορεί, με τον τρόπο αυτό, να συσκοτίσει τις αντιφάσεις της ίδιας της κοινωνικής τάξης, παρουσιάζοντας ως προβληματική κάθε πρακτική που διαταράσσει την κανονική λειτουργία της.

Το ζήτημα της οργάνωσης

Στο πλαίσιο των πιο πάνω αναδεικνύεται, σχεδόν παράλληλα, το ζήτημα της οργάνωσης των αγώνων του κινήματος αμφισβήτησης. Από τη μια, η κοινωνική αλλαγή απαιτεί μορφές οργάνωσης, συλλογικούς στόχους που να θέτουν στο επίκεντρο την ίδια την καπιταλιστική ολότητα και τη δυνατότητα να μετασχηματίζεται η διάχυτη δυσαρέσκεια σε συγκεκριμένη αμφισβήτηση των κοινωνικών σχέσεων. Από την άλλη, η οργάνωση αποκτά περιεχόμενο χειραφέτησης μόνο όταν ενισχύει τη συλλογική ικανότητα δράσης και δεν αφορά την πειθάρχηση των συμμετεχόντων, τον αυτοσκοπό της αναπαραγωγής μιας πολιτικής ηγεσίας ή ακόμα και την οριοθέτηση των αγώνων.

Οι στιγμές εξέγερσης έχουν ιδιαίτερη σημασία στο βαθμό που (επιχειρούν να) διακόπτουν την εικόνα μιας κοινωνικής τάξης που εμφανίζεται αδιάκοπη και αναπόφευκτη. Η καθημερινή επανάληψη της εργασίας, της κατανάλωσης και της ανταλλαγής παρουσιάζει τις υπάρχουσες κοινωνικές σχέσεις ως φυσική λογική της ανθρώπινης ύπαρξης, ενώ οι στιγμές εξέγερσης μπορούν να διακόψουν αυτή τη συνέχεια και να αποκαλύψουν ότι η λειτουργία της κοινωνίας εξαρτάται από συγκεκριμένες ανθρώπινες δραστηριότητες και μορφές συνεργασίας ή, με άλλα λόγια, την ανάγκη αναπαραγωγής. Η διακοπή αυτή δημιουργεί μια δυνατότητα και όχι ένα εγγυημένο αποτέλεσμα όσο η έκβασή της εξαρτάται από το αν η Άρνηση της κανονικότητας μπορεί να οδηγήσει σε διαφορετικές μορφές κοινωνικής οργάνωσης.

Το ίδιο ερώτημα προκύπτει και σε σχέση με τη μεταρρυθμιστική πολιτική. Οι μεταρρυθμίσεις μπορούν να βελτιώσουν, σε μια συγκεκριμένη και αρκετά περιορισμένη στιγμή, τα επιφαινόμενα της εκμετάλλευσης στις σχέσεις παραγωγής. Ωστόσο, δεν αμφισβητούν την ίδια την οργάνωση στα πλαίσια της αξίας και έτσι καταλήγουν να δημιουργούν – πολλές φορές και να εντείνουν – έναν φαύλο κύκλο εκμετάλλευσης ως βάση της κοινωνικής οργάνωσης. Έτσι, όσο οι κινητοποιήσεις αναφέρονται αποκλειστικά στις συνέπειες της εκμετάλλευσης και δεν θέτουν στο επίκεντρο της αμφισβήτησης τον καπιταλισμό ως ολότητα, καταλήγουν να ενισχύουν πολιτικές στρατηγικές και τους πολιτικούς τους εκφραστές που δεν μπορούν, ανεξαρτήτως προθέσεων, να αμφισβητήσουν τη βάση της ταξικής διαίρεσης.

Σε ένα παράλληλο πλαίσιο, αλλά χωρίς να συγκρίνεται, η ενσωμάτωση της κοινωνικής δυσαρέσκειας αποκτά ιδιαίτερη σημασία και στο πλαίσιο της ανόδου της νέας ακροδεξιάς. Η τελευταία αξιοποιεί πραγματικές εμπειρίες ανασφάλειας και εγκατάλειψης, αλλά μετατοπίζει την ερμηνεία τους προς την εθνική ταυτότητα, τη μετανάστευση και την κατασκευή εσωτερικών και εξωτερικών εχθρών υπό προσωποποιημένες μορφές. Με τον τρόπο αυτό, οι κοινωνικές αντιφάσεις αποσυνδέονται από τις σχέσεις ιδιοκτησίας, την οργάνωση της εργασίας και τη λειτουργία της καπιταλιστικής συσσώρευσης η δυσαρέσκεια διατηρείται, αλλά η πολιτική της κατεύθυνση μπορεί να μεταβληθεί προς την υπεράσπιση αυταρχικών μορφών εξουσίας και την ενίσχυση των κοινωνικών διαχωρισμών. Μια ριζοσπαστικήvi κριτική της νέας ακροδεξιάς συνδέεται, επομένως, με την κριτική των κοινωνικών συνθηκών που ευνοούν την ανάπτυξή της και δεν περιορίζεται σε μια ηθικολογικού τύπου καταδίκη. Η σύνδεση ενός κινήματος αμφισβήτησης απαιτεί την κριτική στις υλικές αιτίες της ανασφάλειας οι οποίες, ταυτόχρονα, θα αποκόπτονται από την προσωποποίηση της κυριαρχίας του κεφαλαίου, σε μια αντισημιτική κατανόηση του καπιταλισμού ή, όπως το θέτει ο Bonefeld, σε έναν αντισημιτισμό που δεν χρειάζεται άμεσα τον Εβραίο για να εκδιπλωθεί, αλλά τον κατασκευάζει ως θεμελιώδη όρο της ανάλυσηςvii. Η κριτική της πολιτικής οικονομίας εξετάζει τις κοινωνικές μορφές, τους μηχανισμούς και τις σχέσεις μέσα από τις οποίες οργανώνονται η εκμετάλλευση και η κυριαρχία. Όταν, αντίθετα, το κεφάλαιο παρουσιάζεται ως δύναμη που ενσαρκώνεται αποκλειστικά σε μια συγκεκριμένη ομάδα ανθρώπων, η κοινωνική κριτική μετατρέπεται σε διαχείριση της καπιταλιστικής οργάνωσης. Ο αφηρημένος και σύνθετος χαρακτήρας της κοινωνικής ολότητας αντικαθίσταται από τη δράση μεμονωμένων ατόμων και οι πραγματικές σχέσεις, υπό το βάρος του κεφαλαίου, αποτελούν δευτερεύον στοιχείο ή και αγνοούνται. Είναι, ωστόσο, σημαντικό να διευκρινιστεί ότι χρειάζεται ιδιαίτερη προσοχή απέναντι στην εργαλειοποίηση της κατηγορίας του αντισημιτισμού από πολιτικούς και κρατικούς φορείς, από πρώην και νυν αντισημίτες, όταν αυτή χρησιμοποιείται για να υποστηριχθούν συγκεκριμένες μιλιταριστικές πολιτικές ή αντιμεταναστευτικές και αντιμουσουλμανικές θέσεις. Ήδη, στην περίπτωση της Γαλλίας, ο αντισημιτισμός χρησιμοποιείται έμμεσα για απονομιμοποίηση των κινητοποιήσεων.

Το ζήτημα της χειραφέτησης παραμένει, τελικά, συνδεδεμένο με τη δυνατότητα οι στιγμές Άρνησης να αποκτήσουν συγκεκριμένο κοινωνικό περιεχόμενο. Η Άρνηση της εμπορευματοποίησης της κατοικίας μπορεί να συνδεθεί με την αναζήτηση μορφών συλλογικής διαχείρισης και πρόσβασης που δεν καθορίζονται από την αγοραστική δύναμη. Η αμφισβήτηση της επισφαλούς εργασίας μπορεί να ανοίξει ζητήματα σχετικά με τον έλεγχο της εργασιακής διαδικασίας, τον χρόνο και τους σκοπούς της παραγωγής. Η αντίθεση στην υποβάθμιση της εκπαίδευσης μπορεί να θέσει το ερώτημα των κοινωνικών αναγκών που καλείται να υπηρετεί η εκπαίδευση και των σχέσεων εξουσίας που διαμορφώνουν τη λειτουργία της. Σε κάθε περίπτωση, η συγκεκριμένη Άρνηση αποκτά βαθύτερο περιεχόμενο όταν συνδέεται με τη δημιουργία διαφορετικών δυνατοτήτων κοινωνικής οργάνωσης οι οποίες υπάρχουν ως αρνητικά συγκροτητικό στοιχείο της καπιταλιστικής πραγματικότητας. Οι δυνατότητες αυτές ενυπάρχουν μέσα στις αντιφάσεις της παρούσας κοινωνίας, χωρίς να έχουν ακόμη πραγματοποιηθεί. Η κοινωνική παραγωγική δύναμη, η συσσωρευμένη γνώση και οι μορφές συνεργασίας καθιστούν δυνατές εναλλακτικές μορφές οργάνωσης της ζωής, ενώ οι υπάρχουσες κοινωνικές σχέσεις περιορίζουν την πραγμάτωσή τους. Οι κινητοποιήσεις, επομένως, αποτελούν δυναμικές εκφράσεις των δυνατοτήτων υπέρβασης του καπιταλισμού χωρίς, ωστόσο, να αποτελούν αυτομάτως φορείς τους. Η παρουσία τέτοιων δυνατοτήτων δεν προδικάζει την έκβασή τους, καθώς η εμπειρία του εργατικού κινήματος αναδεικνύει με αρκετά εμφατικό τρόπο τον κίνδυνο ενσωμάτωσης και ρεφορμιστικής διαχείρισης των αιτημάτων.

Από την άλλη, όμως, η πολιτική σημασία των σημερινών κινητοποιήσεων βρίσκεται σε αυτή την ανοιχτή δυνατότητα που προκύπτει από το γεγονός ότι η κοινωνική δυσαρέσκεια και η διατάραξη της κανονικότητας δημιουργούν ένα πεδίο σύγκρουσης, του οποίου η κατεύθυνση διαμορφώνεται μέσα από τις πρακτικές, τις μορφές οργάνωσης και τις σχέσεις που αναπτύσσονται στο εσωτερικό των κινημάτων. Η κριτική αποτίμηση χρειάζεται να εξετάζει τόσο τις δυνατότητες όσο και τους περιορισμούς τους: τις στιγμές συλλογικής δύναμης, τις αντιφάσεις ανάμεσα στις επιμέρους διεκδικήσεις, τον κίνδυνο ενσωμάτωσης και την πιθανότητα η κοινωνική ανασφάλεια να στραφεί προς αυταρχικές πολιτικές. Επομένως, το μείζον ερώτημα αφορά την ανίχνευση των όρων εκείνων κατά τους οποίους οι επιμέρους αγώνες μπορούν να συνδεθούν με μια ευρύτερη αμφισβήτηση των κοινωνικών σχέσεων που οργανώνουν την παραγωγή και την αναπαραγωγή της ζωής: το πώς μπορούν οι διεκδικήσεις για κατοικία, εκπαίδευση, περίθαλψη και καλύτερες συνθήκες εργασίας να αποκτήσουν κοινό πολιτικό περιεχόμενο, το πώς μπορεί η στιγμιαία διακοπή της κανονικότητας να μετατραπεί σε διαρκή συλλογική αμφισβήτηση και τελικά υπέρβαση και το πώς μπορούν οι μορφές οργάνωσης να διατηρούν την αυτονομία τους, χωρίς να αποκόπτονται από τις άμεσες ανάγκες και εμπειρίες των ανθρώπων που συμμετέχουν στους αγώνες.

Αυτά τα ερωτήματα παραμένουν πάντα ανοιχτά και δεν καθορίζονται από την συγκεκριμένη συγκρότηση των κινημάτων. Η έκβαση των κινητοποιήσεων δεν μπορεί να συναχθεί από την έκτασή τους, από τη ριζοσπαστικότητα ορισμένων μορφών δράσης ή από τις θεσμικές επιτυχίες και αποτυχίες τους. Απαιτείται κριτική εξέταση και διεύρυνση των δυνατοτήτων συλλογικής παρέμβασης στις υλικές σχέσεις της κοινωνικής ζωής, των δυνατοτήτων μεταβολής της κατανόησης των κοινωνικών αναγκών και των δυνατοτήτων συγκρότησης μορφών δράσης οι οποίες να μπορούν να αμφισβητήσουν την ταξική διαίρεση της κοινωνίας. Συνολικά, το ζήτημα δεν αφορά τόσο το τι μπορεί να αποσπάσει ένα κίνημα από την υπάρχουσα τάξη πραγμάτων, αλλά το περιεχόμενο των δυνατοτήτων που διανοίγει για τον μετασχηματισμό των ίδιων των κοινωνικών σχέσεων.

Παράρτημα

[α. Ρεύματα επεξεργασίας της μαρξικής θεωρίας και ιδιαίτερα της μαρξικής κριτικής της πολιτικής οικονομίας, όπως η Νέα Ανάγνωση του Μαρξ (Neue Marx–Lektüre), επιχειρούν να υπερβούν την κλασική, σοβιετικού τύπου, μαρξιστική αντίληψη. Κατά την τελευταία, η εκμετάλλευση – η εξαγωγή υπεραξίας – συνδέεται πρωτίστως με την ιδιωτική ιδιοκτησία των μέσων παραγωγής ή, με άλλα λόγια, με το γεγονός ότι η εργατική τάξη, ενώ παράγει τον κοινωνικό πλούτο, δεν ελέγχει τα μέσα παραγωγής. Έτσι, η καπιταλιστική αντίφαση συνίσταται στη σχέση μεταξύ των πόλων της εργασίας και του κεφαλαίου. Σε αυτό το πλαίσιο, η κομμουνιστική χειραφέτηση αφορά την κατάργηση της ατομικής ιδιοκτησίας μέσω της κοινωνικοποίησης ή κρατικοποίησης των μέσων παραγωγής και συνεπώς, την κατάργηση της ιδιοποίησης της υπεραξίας από την αστική τάξη. Είναι, επομένως, εμφανές ότι σε αυτή την προσέγγιση, η εργασία εμφανίζεται ως θετική κατηγορία ακόμα και όταν αναγνωρίζεται ο καπιταλιστικός της χαρακτήρας, η εσωτερική αντίφαση της ίδιας της εργασίας αγνοείται, καθώς αυτή καθίσταται θετική δύναμη κοινωνικού μετασχηματισμού στο πλαίσιο μιας θετικού τύπου διαλεκτικής. Η εκμετάλλευση της εργασίας αφορά, κατ’ αυτόν τον τρόπο, πρωτίστως τη σχέση της με το κεφάλαιο. Η ιστορική απελευθέρωση του εργάτη από τις προκαπιταλιστικές σχέσεις εξάρτησης και η ανάδυση της μισθωτής εργασίας συνδέονται με την ανάδειξη μιας υπόρρητης «ανθρώπινης ουσίας», η οποία συνίσταται στην ικανότητα του ανθρώπινου όντος να μετασχηματίζει τη φύση. Ο καπιταλισμός εμφανίζεται, έτσι, ως η ιδιοποίηση και υποταγή αυτής της ανθρώπινης ικανότητας. Αντιθέτως, ο Heinrich και άλλοι εκπρόσωποι της Νέας Ανάγνωσης του Μαρξ, αντιλαμβάνονται τη μαρξική κριτική της πολιτικής οικονομίας ως κριτική των ίδιων των καπιταλιστικών κοινωνικών μορφών και ως προσπάθεια αποφετιχοποίησής τους, δηλαδή ανάδειξης του ιστορικά προσδιορισμένου χαρακτήρα τους και των αντιφάσεων στο εσωτερικό τους. Η κριτική της εκμετάλλευσης δεν εξαντλείται, σε αυτό το πλαίσιο, στο ζήτημα της ιδιοκτησίας ή της ιδιοποίησης του παραγόμενου πλούτου, αλλά επεκτείνεται στην ίδια την κοινωνική μορφή της εργασίας η οποία, πέρα από συγκεκριμένη παραγωγική δραστηριότητα, συγκροτείται ως αφηρημένη εργασία, δηλαδή ως κοινωνική διαμεσολάβηση μέσω της αξίας, του χρήματος και της εμπορευματικής ανταλλαγής. Η καπιταλιστική κυριαρχία δεν συνίσταται, συνεπώς, μόνο στην εξουσία της αστικής πάνω στην εργατική τάξη, αλλά και στους απρόσωπους κοινωνικούς καταναγκασμούς που επιβάλλουν η αξία και η αξιοποίηση του κεφαλαίου. Υπό αυτό το πρίσμα, η χειραφέτηση συνδέεται περισσότερο με την υπέρβαση όχι μόνο της ιδιωτικής ιδιοκτησίας, αλλά και των κοινωνικών μορφών υπό τις οποίες η ανθρώπινη παραγωγική δραστηριότητα αποκτά αφηρημένο και εμπορευματικό χαρακτήρα. Υπό αυτή την έννοια, θα είχε ιδιαίτερο ενδιαφέρον η εξέταση της υπόθεσης ότι η υποχώρηση του εργατικού και κομμουνιστικού κινήματος συνδέεται, μεταξύ άλλων ιστορικά συγκεκριμένων φαινομένων, με τα θεωρητικά και πολιτικά όρια μιας αντίληψης που προσλαμβάνει την εργασία ως θετική κατηγορία και περιορίζει το χειραφετητικό πρόταγμα στην κατάργηση της καπιταλιστικής ιδιοκτησίας και της εκμετάλλευσης. Με τον τρόπο αυτό, η δυνατότητα υπέρβασης των ίδιων των καπιταλιστικών μορφών οργάνωσης και κοινωνικής διαμεσολάβησης της εργασίας δεν αναδεικνύεται στον ίδιο βαθμό ως αντικείμενο της χειραφετητικής κριτικής.]

[β. Στις 14/4/2018 κατά τη διάρκεια της βιβλιοπαρουσίασης του έργου με τίτλο «Από την ταξική πάλη στον πόλεμο των συμμοριών. Δύο κείμενα για την ταξική θεωρία» το οποίο περιέχει ένα κείμενο του Adorno («Στοχασμοί για την ταξική θεωρία») και ένα του Horkheimer («Για την κοινωνιολογία των ταξικών σχέσεων»), ο Θοδωρής Βελισσάρης στην εισήγησή του αναγνωρίζει στον Adorno μια προσέγγιση της ταξικής συνείδησης αποκομμένη από κοινωνιολογικούς καθορισμούς ο Adorno προσεγγίζει την τάξη ως ιστορική κατηγορία, η οποία αφορά την συνείδηση της αντικειμενικής θέσης του υποκειμένου εντός της παραγωγικής διαδικασίας – συνείδηση η οποία συνδέεται με τη δυνατότητα κοινωνικής μεταβολής (Βλ. https://www.youtube.com/watch?v=jcKGgo5MLyo)]

[γ. Σύμφωνα με τον Michael Heinrich, ο φετιχισμός δεν αποτελεί απλώς μια «ψευδής συνείδηση» που αποκρύπτει τις «πραγματικές σχέσεις» οι οποίες αρκεί να αναδειχθούν προκειμένου να αποφετιχοποιηθεί η πραγματικότητα. Αντιθέτως, ο φετιχισμός εκφράζει μια πραγματική κατάσταση κατά την οποία οι ίδιοι οι παραγωγοί στον καπιταλισμό όντως «δεν συγκροτούν άμεσα κοινωνικές σχέσεις ο ένας με τον άλλο, αλλά σχετίζονται μεταξύ τους μόνο κατά την ανταλλαγή» (M. Heinrich, 2017, Το Κεφάλαιο του Καρλ Μαρξ. Εισαγωγή στους Τρεις Τόμους. Σελ. 86, Αθήνα: Futura). Με άλλα λόγια, η ανεξαρτησία των εμπορευμάτων δεν αποτελεί φαινομενικότητα αλλά μια αντικειμενική πραγματικότητα που συγκροτείται από την ίδια την κοινωνική οργάνωση]

Παραπομπές

iii Κ. Μαρξ, 2020, Το Κεφάλαιο Τ. Α’, Σελ. 206, Αθήνα: Σύγχρονη Εποχή

vi Κ. Μαρξ, 1978, Κριτική στην Εγελιανή Φιλοσοφία του Κράτους και του Δικαίου, Σελ. 24-25, Αθήνα: Εκδόσεις Παπαζήση

vii W. Bonefeld, Αντισημιτισμός και η (σύγχρονη) κριτική του καπιταλισμού (https://shades-aufbau.org/2026/11/bonefeld-antisimitismos-kritiki-tou-kapitalismou/)