Το κείμενο που ακολουθεί είναι το εισαγωγικό σχόλιο του Βαγγέλη Μπαντέκα στη μετάφραση του πρώτου μέρους του δοκιμίου του Robert Kurz, «Η Πολιτιστική Βιομηχανία στον 21ο Αιώνα. Για την επικαιρότητα της σύλληψης των Adorno και Horkheimer», που δημοσιεύτηκε στο 4ο έντυπο τεύχος του Shades Magazine, το 2024.

Επιλέγουμε να δημοσιεύσουμε το εισαγωγικό αυτό κείμενο αυτοτελώς, πριν από την ανάρτηση του δοκιμίου του Robert Kurz, η οποία θα ακολουθήσει και αυτό το επόμενο διάστημα, στο πλαίσιο του εμπλουτισμού του Αρχείου Θεωρητικών Κειμένων της σελίδα μας. Η επιλογή αυτή δεν είναι τυχαία. Εκτιμούμε ότι ο πρόλογος του Βαγγέλη Μπαντέκα υπερβαίνει τον χαρακτήρα μιας εισαγωγής ή μιας παρουσίασης του κειμένου που συνοδεύει και συγκροτεί μια αυτοτελή θεωρητική παρέμβαση, με ιδιαίτερη σημασία για τη σημερινή συζήτηση γύρω από την Κριτική Θεωρία και την κριτική της καπιταλιστικής κοινωνίας.

Στο επίκεντρο της παρέμβασης βρίσκεται η διαρκής επικαιρότητα της κριτικής των Adorno και Horkheimer στην πολιτιστική βιομηχανία, αλλά και η ίδια η διαδικασία αφομοίωσης της Κριτικής Θεωρίας από τους θεσμούς, την ακαδημαϊκή παραγωγή και την ευρύτερη πολιτιστική αγορά. Ο Μπαντέκας αναδεικνύει την αντίφαση μιας κριτικής σκέψης που, ενώ συγκροτήθηκε ως μια ασυμβίβαστη άρνηση του υπάρχοντος, κινδυνεύει να μετατραπεί σε ένα ακόμη ακίνδυνο και εμπορεύσιμο πολιτιστικό προϊόν.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η κριτική τόσο στον συντηρητικό πολιτιστικό πεσιμισμό όσο και στη μεταμοντέρνα εξιδανίκευση της ποπ και της μαζικής κουλτούρας. Αμφισβητείται εδώ η ίδια η διάκριση ανάμεσα στην υψηλή και τη λαϊκή κουλτούρα, όταν αυτή παρακάμπτει τον κοινό εμπορευματικό και κοινωνικό προσδιορισμό τους. Η μαζική απήχηση, η επίκληση της αυθεντικότητας ή η αυτοπαρουσίαση μιας πολιτιστικής πρακτικής ως αντισυστημικής δεν συνιστούν από μόνες τους όρους χειραφέτησης.

Εξίσου σημαντική είναι η προσπάθεια μεταφοράς αυτής της προβληματικής στο ελληνικό κοινωνικό και πολιτικό περιβάλλον. Η κριτική στις φαντασιακές συλλογικές ταυτίσεις με τις υποτιθέμενες λαϊκές παραδόσεις, καθώς και στις μορφές πολιτιστικής κατανάλωσης και συλλογικής δράσης που εμφανίζονται ως αυθόρμητες ή αυτόνομες, αναδεικνύει τη βαθύτερη συνάφεια ανάμεσα στην εμπορευματική διαμεσολάβηση της κοινωνικής εμπειρίας και στο αντικειμενικό πρόβλημα του εκφασισμού της κοινωνίας.

Ο πρόλογος δεν περιορίζεται, ωστόσο, στην υπεράσπιση της θεωρητικής κληρονομιάς των Adorno και Horkheimer ή στην ανάδειξη της συμβολής του Robert Kurz. Θέτει και ερωτήματα προς την ίδια την Κριτική Θεωρία και την κριτική της αξίας, επιμένοντας στην ανάγκη μιας ζωντανής, ασυμβίβαστης και αυτοκριτικής θεωρητικής πρακτικής, χωρίς την αναζήτηση κάποιου υποτιθέμενου ασφαλούς σημείου έξω από τις αντιφάσεις του υπάρχοντος.

Ακριβώς γι’ αυτούς τους λόγους θεωρούμε ότι το κείμενο του Βαγγέλη Μπαντέκα αξίζει να διαβαστεί και να συζητηθεί ανεξάρτητα από το δοκίμιο του Kurz, όχι απλώς ως εισαγωγή σε αυτό, αλλά ως μια αυτοτελής συμβολή στην κριτική συζήτηση για την πολιτιστική βιομηχανία, τον εμπορευματικό φετιχισμό και τις δυνατότητες της χειραφετητικής κριτικής στον 21ο αιώνα.

της σύνταξης

Εισαγωγικό σχόλιο του μεταφραστή:

Ο διαφωτισμός ως μαζική απάτη στο ατσάλινο λουτρό των 80ων γενεθλίων της πολιτιστικής βιομηχανίας.

Για την επικαιρότητα της έννοιας των Adorno και Horkheimer

Γράφει ο Βαγγέλης Μπαντέκας

Στο παρόν τεύχος συναποφασίσαμε με τη συντακτική ομάδα του περιοδικού, να παρουσιάσουμε ένα πρώτο μέρος του δοκιμίου Η πολιτιστική βιομηχανία στον 21ο αιώνα. Για την επικαιρότητα της έννοιας των Adorno και Horkheimer,1 του φιλοσόφου, κοινωνικού κριτικού και πολιτικού ακτιβιστή Robert Kurz. Θα ακολουθήσει το δεύτερο μέρος του δοκιμίου αυτού στο επόμενο τεύχος. Ως δικαιολόγηση της τμηματικής παρουσίασης επικαλούμαστε τον όγκο, αλλά κυρίως την πυκνότητα και το βάρος – και το συνακόλουθο, κατά την άποψή μας,2 ενδιαφέρον – αυτού του κειμένου, που δημοσιεύτηκε λίγους μήνες πριν το θάνατό του Γερμανού θεωρητικού το 2012.

Πρόκειται για μια στρατευμένη, πολιτικά και θεωρητικά ευθεία πολεμική έναντι της ακαδημαϊκά και ευρύτερα «πολιτιστικά» εδραιωμένης («μεταμοντέρνας» ή «ποπ», μπορεί να συνοψίσει κανείς με τον Kurz) αφομοιωτικής ερμηνείας (και «κριτικής») ενός από τα συγκλονιστικότερα φιλοσοφικά ντοκουμέντα του 20ου αι., που κλείνει φέτος τα 80 χρόνια από τη γένεσή του, της Διαλεκτικής του Διαφωτισμού·3 και πιο συγκεκριμένα εδώ, ακριβώς του σχετικού με αυτή την ευρύτερη πολιτιστική αφομοίωση, περίφημου κεφαλαίου περί της «Πολιτιστικής Βιομηχανίας» ή «Βιομηχανίας της Κουλτούρας».

Στρατευμένη είναι η πολεμική του Kurz, πέραν από την οποιαδήποτε απόχρωση του μαρξισμού ή της Wertkritik (Κριτική της Αξίας),4 πρώτα απ’ όλα στο πνεύμα αυτού του βασανιστικά ζωντανού ντοκουμέντου από το φαινομενικά μακρινό και σίγουρα τραγικό 1944.5 Η ανάλυση των Adorno και Horkheimer πάλλεται από την επίμονη και απέλπιδα προσπάθεια, να διακριθούν και να διατυπωθούν καθαρά οι βαθιές και βρώμικες αντιφάσεις στην ιστορική ουσία του «αστικού πολιτισμού», που κορυφώνονται και πραγματώνονται στη σύγχρονη καταστροφική κατάρρευσή του· τόσο στον τρόμο της ναζιστικής «παράνοιας», όσο και στη «συνέχιση της φρίκης» στον μεταπολεμικό «διαχειριζόμενο κόσμο».6

Η στράτευση αυτή είναι αρκετή, για να αποδομήσει την κρατούσα αφομοιωτική ερμηνεία αυτού του ριζοσπαστικού πυρήνα της Κριτικής θεωρίας. Η ποπ κουλτούρα και η μεταμοντέρνα αποδόμηση μετατρέπει την μόνη συνεπή, κριτική «έλλειψη σεβασμού για ό,τι είναι τόσο σταθερά εδραιωμένο εν μέσω της γενικής δυστυχίας»,7 σε αβλαβή και εποικοδομητικό, λόγιο ή έντεχνο αναστοχασμό περί του ερημωμένου Zeitgeist. Είναι κοινή (και ενίοτε δυστυχής) συνείδηση ο πραγματιστικά αναπόφευκτος κονφορμισμός, σύμφωνα με τον οποίο ο αφηρημένος αυτός εποικοδομητικός αναστοχασμός μπορεί και πρέπει μάλιστα να συμμετάσχει (ανοιχτά ανταγωνιστικά ή με το επίχρισμα κάποιου είδους «ανθρωπισμού») στην παγκόσμια (ή και περιφερειακή, τοπική κλπ.) αγορά της «κοινής γνώμης», των (πολιτικών και μη) ιδεών, δράσεων, δρώμενων, διαφημίσεων κλπ.· είτε πρόκειται, όπως ξεκαθαρίζει ο Kurz, για άμεσα αγοραία ιδιωτικά, είτε για κρατικά επιχορηγούμενα τμήματα και επίπεδα της διευρυμένης αναπαραγωγής του κεφαλαίου (ή του «αυτόματου υποκειμένου», η και γενικότερα της «αξίας», στην μαρξίζουσα ιδιόλεκτο της Wertkritik), που χαίρουν αυτής της επιδότησης του συλλογικού καπιταλιστή για σκοπούς καθαρά ιδεολογικής «αντιπροσώπευσης».

Αυτή η μίζερη πραγματικότητα μπορεί να αντανακλά την αντικειμενικά ολοκληρωτική αφομοιωτική δύναμη της πολιτιστικής βιομηχανίας, όπως ακριβώς την περιέγραψε τόσο διεισδυτικά η ΔτΔ εν τη γενέσει της· πλην όμως, η ίδια η Κριτική θεωρία έχει τη δική της μακρά ιστορία ακαδημαϊκής και μιντιακής αφομοίωσης, που αμβλύνει από μόνη της και εκ των έσω κάθε κριτική συνείδηση – και σήμερα πια σβήνει τα ίχνη και της μνήμης ακόμα – αυτού του αντικειμενικού «ολοκληρωτισμού».8 Από τον Habermas του 1962 (Δομικός Μετασχηματισμός της Δημοσιότητας),9 που αποζητούσε τον «εκδημοκρατισμό» της μονοπωλιακά αλλοιωμένης διαφωτιστικής δημοσιότητας και την «κανονιστική» «επαναπολιτικοποίησή» της υπέρ του «κοινωνικού κράτους»· στις προσομοιώσεις του θριάμβου του εν τοις πράγμασι χρεωκοπημένου αυτού κοινωνικού κράτους (τόσο στις «σοσιαλιστικές» όσο στις και ανοιχτά καπιταλιστικές εκδοχές του) στην «έρημο του πραγματικού»10 των δύο τελευταίων δεκαετιών του 20ου αι· και μέχρι τη σημερινή νέα ακραία φασιστικοποίηση διαλυμένων και ημιδιαλυμένων κοινωνικών ιστών στον αυτόματο πιλότο προς τη συνολική, «πλανητική» καταστροφή: η κριτική παράδοση εκτίθετο πάντοτε στη βιτρίνα της πολιτιστικής βιομηχανίας. Είχε μάλιστα, όπως τονίζει ο Kurz, σχετικά μεγάλο μερίδιο αγοράς στον κλάδο της θεωρητικής, αισθητικής, ψυχολογικής και γενικότερα κοινωνικής ασφάλισης· ιδίως στην καταναλωτική τάξη των μεσαίων στρωμάτων επαγγελματιών και ημι-επαγγελματιών καλλιτεχνών, διαφημιστών, πολιτικών και ακαδημαϊκών των ανθρωπιστικών σπουδών.

Απέναντι σ’ αυτή την διαρκή αυτοκαταστροφή της αυτοκριτικής του διαφωτισμού (αν επιτρέπεται αυτό το κάπως βιαστικό σχήμα σε ελεύθερη παράφραση του πρωτότυπου ορισμού της διαλεκτικής του διαφωτισμού ως διαρκούς αυτοκαταστροφής του τελευταίου από τους Adorno και Horkheimer), ο Kurz υπερασπίζεται επιτυχώς το πρωταρχικό νόημα της συνεπούς και ασυμβίβαστης κριτικής. Διανοίγει έτσι ένα δρόμο, στο έδαφος του οποίου μπορεί να βαδίσει μια ζωντανή κριτική συνείδηση της σύγχρονης, γιγαντωμένης και – αδιόρατα – εκθετικά ολοκληρωτικής πολιτιστικής βιομηχανίας.

Τα πιο κρίσιμα πολιτικά και θεωρητικά ζητήματα τίθενται πράγματι ευθέως: οι μεταμοντέρνες – και σήμερα ευρέως διαδεδομένες – κατηγορίες περί αστικού ελιτισμού της κριτικής στάσης έναντι της πολιτιστικής βιομηχανίας είναι καθαρή νομιναλιστική σοφιστεία. Η μεταμοντέρνα, ενσωματωμένη στην πολιτιστική βιομηχανία ποπ κουλτούρα είναι η ίδια – ακόμα και στις αυτοσκηνοθετημένα cult, underground, αντισυστημικές, αντιστασιακές κλπ. στιγμές της – βαθιά συντηρητική, όπως κάθε καταναλωτικός ακτιβισμός. Το πραγματικά «αστικό» στη βιομηχανοποιημένη κουλτούρα – όπως και στην προβιομηχανική, κλασική διαφωτιστική μορφή της – είναι ο εμπορευματικός της χαρακτήρας και ο μόνος δυνατός «ελιτισμός» της αφορά πια την τιμή προσφοράς. H εμβάθυνση του ολοκληρωτικού χαρακτήρα της αστικής δημοσιότητας και η συνακόλουθη έκλειψη λόγου και συνείδησης αντανακλά λοιπόν τον γενικευμένο και εμβαθυνόμενο φετιχισμό της θριαμβεύουσας εμπορευματικής μορφής· και η πραγματική κοινωνική λειτουργία της βιομηχανίας της κουλτούρας παραμένει η εμβάθυνση της εσωτερίκευσης της εργασιακής πειθαρχίας, που απαιτεί η άτεγκτη αντικειμενική λογική του αυτόματου «υποκειμένου» της συσσώρευσης νεκρής εργασίας.

Τόσα νομίζουμε ότι είναι πράγματι τα ελάχιστα προαπαιτούμενα, για μια επαρκή αποτίμηση της επικαιρότητας της σύλληψης των Adorno και Horkheimer (όπως το υπόσχεται ο υπότιτλος του δοκιμίου)· και σε τούτο βλέπουμε την κυριότερη αξία του αποσπάσματος που παρουσιάζουμε εδώ. Τα ειδικότερα προβλήματα που τίθενται περαιτέρω – τόσο από τα αναλυτικά εργαλεία του Kurz και της Wertkritik, όσο και από αυτά της ίδιας της ΔτΔ, ακόμα και από αυτά του Μαρξισμού – εν όψει της τελικά επίδικης κριτικής συνείδησης της σύγχρονης ιδεολογίας και πραγματικότητας, είναι ασφαλώς πολλά και πολύπλοκα. Φιλοδοξούμε προς το παρόν μόνο την συνεννόηση ή το άνοιγμα της συζήτησης γύρω από τη βάση, επί της οποίας μπορούν να τεθούν αυτά τα προβλήματα μιας συγκεκριμένης ανάλυσης του τωρινού αντικειμενικού ολοκληρωτισμού.

Αξίζει ίσως να υπογραμμισθεί εδώ ακόμα, ιδίως για την ελληνόφωνη αναγνώστρια στη σημερινή συγκυρία, ποια βάση για την ζητούμενη δύσκολη ανάλυση θεωρούμε ότι αποκλείεται από την καθαρή επιχειρηματολογία του Kurz. Στη Γερμανία η συμπύκνωση των τραγικών αντιφάσεων της ιστορικής εμπειρίας του 20ου αι. χάραξε το στίγμα της σε τέτοιο βαθμό στη συλλογική συνείδηση και τη μνήμη της γλώσσας – με πρώτιστο ίσως φορέα αυτής της μνήμης ακριβώς το συνταρακτικό κριτικό ντοκουμέντο του 1944 – ώστε η βιομηχανική σμίλευση του πολιτισμού της «λαϊκής κοινότητας» (Volksgemeinschaft), στη διάφανη και συμπαγή συνοχή της με την ολοκληρωτική ναζιστικοποίηση μιας ολόκληρης μοντέρνας κοινωνίας, να ξυπνά ακόμα (τουλάχιστον εν μέρει) τα άμεσα αντανακλαστικά της απέχθειας προς τις βιωμένες καταστροφικές συνέπειες της θριαμβεύουσας «μαζικής παράνοιας». Στην Ελλάδα και αλλού, αντίθετα, τα πρεκαριοποιημένα και πειθαρχημένα – εργασιακά, υγειονομικά, μιντιακά κλπ απομονωμένα – άτομα μπορούν ακόμα να βαυκαλίζονται, ότι βαπτίζονται στη συλλογική κολυμβήθρα των αγνών και ηρωικών (αντιστασιακών, αντιιμπεριαλιστικών, αντικαπιταλιστικών, αντιφασιστικών κλπ) «δικών τους», «λαϊκών» παραδόσεων· και όχι μόνο δικών τους, αλλά και άλλων «λαών», όπως δείχνουν τα παραδείγματα της «αλληλεγγύης» στον πόλεμο της Γιουγκοσλαβίας παλαιότερα, ή τώρα της Γάζας. Το περιεχόμενο της ταύτισης για τις κοινωνικά αντικειμενικά απομονωμένες μονάδες (χωρίς «παράθυρα», ως γνωστόν από Leibniz) στον «διαχειριζόμενο κόσμο» δεν έχει καμία σημασία. Τα βιώματα των υποτιθέμενων εντόπιων παραδόσεων είναι το ίδιο φαντασιακά, όσο μπορούν μόνο να είναι και αυτά των μακρινών. Στην πραγματικότητα, τα άτομα δεν μπορούν να βιώσουν πια καμία παράδοση, ούτε να παράξουν καμία «αυτόνομη» συλλογική δράση ή πρακτική, που να μην είναι σκηνοθετημένες από κάποιο τμήμα του εκάστοτε εγχώριου ή και του παγκόσμιου πολιτιστικο-βιομηχανικού συμπλέγματος, στα πλαίσια των αναγκών και πρακτικών κάποιας αγοράς (στην περίπτωση της Ελλάδας, συνήθως της περιφερειακής και παγκόσμιας αγοράς τουρισμού).

Η εσωτερική συνάφεια μεταξύ της έκλειψης οποιασδήποτε περιεχομενικά συγκεκριμένης συνείδησης, νοήματος, στάσης, δράσης, εμπειρίας κλπ., και της διαμεσολάβησης των τελευταίων από την εμπορευματική μορφή και την πολιτιστική βιομηχανία, συνιστά την ουσία του επιχειρήματος της ΔτΔ, η οποία εκτίθεται καθαρά από τον Kurz. Αν το επιχείρημα αυτό μπορεί να περνιέται στην Ελλάδα ακόμα για αστικός ελιτισμός έναντι μιας αδιόριστα αυτόνομης ή υπόγειας – αλλά πάντως αναπόφευκτα βιομηχανικά εμπορευματικής – «λαϊκής» κουλτούρας, απλά δεν ενδιαφέρει πια το – υπαρκτό πάντως κατά κοινή ομολογία – αντικειμενικό πρόβλημα του εκφασισμού της κοινωνίας. Η ΔτΔ κατέδειξε πριν από 80 χρόνια, ότι οι μαγικές φαντασμαγορικές διοργανώσεις της βιομηχανίας αυτής, που ζεσταίνουν τις καρδιές των νηπιακά διαπαιδαγωγημένων από την ίδια καταναλωτών τους, «είναι πράγματι απόδραση, αλλά όχι, όπως ισχυρίζεται, απόδραση από την κακή πραγματικότητα, αλλά από την τελευταία σκέψη για αντίσταση»,11 που αυτή η πραγματικότητα δεν πρόλαβε να καταπνίξει. Όμως το Βαγκνερικό όνειρο του συνολικού έργου τέχνης, που πραγματώνεται στον Γκεμπελικό εφιάλτη της πολιτικής ολοκλήρωσης του «διαφημιστικού σχεδιασμού του κόσμου», όπως και η αποκάλυψη του «φασίστα μαζικού δολοφόνου» ως «καθαρής ουσίας του Γερμανού βιομηχάνου», δεν οφείλονται στη διαβόητη «γερμανική ιδιαιτερότητα». De te fabula narratur! πρέπει να υπενθυμίσουμε στην αγνή πατριδολαγνεία της «αριστερής» ιδίως παραγωγής και κατανάλωσης «λαϊκής» κουλτούρας, που απορεί και εξανίσταται με το αντίπαλο φασιστικό θέαμα. H ΔτΔ εξακολουθεί με αυτή την έννοια να καταναγκάζει στη συνειδητοποίηση της γνωστής πικρής αλήθειας περί της πραγματικής ζωής μέσα στο συνολικό ψεύδος.

Αυτό από το οποίο επίσης σίγουρα δεν μπορεί να εκκινήσει μια κριτική θεωρητική και πρακτική στάση, είναι ένα πράγματι ελιτίστικο στιλιζάρισμα, μια αποστέωση ενός δήθεν ανώτερου ή κριτικού θεωρητικού (και περαιτέρω αισθητικού, πολιτικού κλπ.) σχήματος ή «περιεχομένου», έναντι της δομικά φασίζουσας βιομηχανίας της λαϊκής και μη κουλτούρας. Η ζωντανή κριτική και η θεωρητική διαύγεια δεν έχουν την πολυτέλεια κανενός Αρχιμήδειου σημείου, αλλά την υποχρέωση διαρκούς και ασυμβίβαστης αυτοκριτικής.

Αυτό ισχύει ιδίως για μια επίκληση της επικαιρότητας της ανάλυσης της ΔτΔ για την πολιτιστική βιομηχανία ακριβώς κατά το εορταστικό πάρτι των γενεθλίων της, που διοργανώνεται φυσικά σε αυτοσκηνοθεσία. Ούτε υπονοείται με την εδώ προσφερόμενη μετάφραση η Wertkritik ως ultima ratio της μαρξιστικής ανάλυσης ή της κριτικής κοινωνικής συνείδησης. Στη Γερμανία, όπου το κράτος χρωστάει για ευνόητους ιστορικούς λόγους στην ανθρωπότητα το ρόλο του ύστατου υπερασπιστή του «Εβραίου μεταξύ των κρατών», είναι – εν μέσω γενικής αίσθησης πανικού για τη διαχείριση των οξυνόμενων εντάσεων στους δρόμους και τις σχολικές αυλές – ζητούμενη παρά ποτέ η ίδια η πεντακάθαρη και ασυμβίβαστη ενόψει της «τελικής λύσης» γλώσσα της ΔτΔ. Στην Ελλάδα, όπου το γλέντι της μαζικής διαφωτιστικής ή αντιστασιακής απάτης μπορεί να είναι ακόμα και λαϊκό ή εθνικό, μπορεί η ανάγκη να είναι ακόμα μεγαλύτερη. Είναι πάντως μια γλώσσα, που τα παιδιά και όσοι δεν έχουν κανένα κέρδος από την εμπορευματική κουλτούρα καταλαβαίνουν καλύτερα από όλους. Αρκεί να σταματήσουν για μια στιγμή τα αθώα αστεία στα πάρτι της βιομηχανικής κοινωνίας – του επιχειρηματικού, κρατικού, οικογενειακού και προσωπικού θεάματος – και να κραυγάσει κάποιος την αλήθεια: «Fun είναι ένα ατσάλινο λουτρό.»12

Πέραν λοιπόν από την επετειακή φαντασμαγορία, ας σημειωθούν εδώ μόνο επιγραμματικά μερικές από τις πιο συγκεκριμένες ερωτηματοθεσίες στη βάση της ανωτέρω εκτεθείσας αποσαφήνισης του επίκαιρου πυρήνα της Κριτικής θεωρίας, όπως αυτές προκύπτουν ήδη πολύ καθαρά από αυτό το πρώτο μέρος του κειμένου που ακολουθεί, και πρέπει άρα να στραφούν άμεσα έναντι της υποκείμενης λογικής καταρχήν του Kurz, αλλά και της ίδιας της ΔτΔ, προς χάριν μιας ζωντανής ανάγνωσης της:

Αρκεί, ως κριτική στον τεχνολογικό αναγωγισμό όλων των φαινομενικά αντιπολιτευόμενων στάσεων εντός της πολιτιστικής αγοράς, η παραπομπή στη λειτουργία της τεχνολογίας «στο υπάρχον οικονομικό σύστημα»; Αρκεί, ως κριτική στον «αναγωγισμό» των Adorno και Horkheimer στην «ανταλλαγή» και την εμπορευματική μορφή, η παραδοχή μιας «οικονομικής υπεραπλούστευσης» από μέρους του Kurz (η οποία υποτίθεται ότι ξεπερνιέται από την κριτική μιας γενικότερης έννοιας της «αξίας» και του «πολιτισμού» της, χωρίς προφανή καταρχήν επίκληση κάποιου άλλου στοιχείου, πέρα από τη λογική της σφαίρας της κυκλοφορίας); αρκεί, έναντι της «αντι-ουσιοκρατικής μεταμοντέρνας ιδεολογίας», σύμφωνα με την οποία, κατά Kurz, «η αναφορική σχέση μεταξύ αναπαράστασης και αντικειμένου, τρόπου και περιεχομένου, σημείου και σημαινόμενου, πρέπει να εξαφανισθεί», η επίκληση του ιδεολογικού της χαρακτήρα; και αν ναι, στη βάση ποιας διασωθείσας από την ιδεολογική εξαφάνιση, ουσιαστικής αναπαραστατικής (και άρα, στο πνεύμα της θέσης του Kurz, περαιτέρω γνήσια αντιπροσωπευτικής, πολιτικής, προσωπικής κλπ., γενικότερα «κοινωνικής») σχέσης;

Βρισκόμαστε φυσικά ακόμη μόνο στα προλεγόμενα για μια επαρκή κριτική θεματοποίηση του εξώφθαλμα νέου, εκρηκτικά αναπτυσσόμενου τεχνολογικού και πολιτικού καθεστώτος από τις αρχές της τρέχουσας δεκαετίας. Το προ δεκαετίας κείμενο του Kurz μπορεί να φαντάζει και γι’ αυτό τον λόγο σε μερικούς ήδη ως αρχαία ιστορία. Η ουσία όμως του νέου μετασχηματισμού συνδέεται – περισσότερο ίσως από κάθε άλλον κλάδο και κάθε άλλη διάσταση της εξέλιξης του συνολικού καθεστώτος κεφαλαιακής συσσώρευσης – ακριβώς με την «πολιτιστική βιομηχανία», όπως αυτή εννοιολογικοποιήθηκε πριν από 80 χρόνια από τους Adorno και Horkheimer.

Οι δύο τελευταίοι τίτλοι από το παρόν μέρος του κειμένου του Kurz (◆ Το Διαδίκτυο ως νέο κεντρικό μέσο της πολιτιστικής βιομηχανίας. ◆ Η εικονικοποίηση του βιοκόσμου.) και μια ματιά μόνο στα περιεχόμενα του μέρους που έπεται στο επόμενο τεύχος (◆ Το διαδραστικό Web 2.0 και η εξατομίκευση. ◆ Μια ακριβά πληρωμένη δωρεάν κουλτούρα. ◆ Το εγγενές όριο του κεφαλαίου και η οικονομική κρίση της πολιτιστικής βιομηχανίας. ◆ Ο δρόμος προς την εξάντληση των πολιτιστικών αποθεμάτων. ◆ Ο κόσμος δεν είναι απλώς ένα εξάρτημα. Γιατί μια ειδικά «πολιτιστική επανάσταση» είναι αδύνατη.) αρκούν, για να γίνει σαφές, πως βρισκόμαστε όντως αντιμέτωποι με φλέγοντα τρέχοντα ζητήματα, αναστοχαζόμενοι την πολιτιστική βιομηχανία στον 21ο αι. μαζί με τον Kurz και την ΔτΔ.

Σημειώσεις και παραπομπές

1Δημοσιεύτηκε στο περιοδικό EXIT! Krise und Kritik der Warengesellschaft, No. 9 (Μάρτιος 2012), ως επεξεργασμένη και επεκταμένη μορφή μιας ομιλίας, που πραγματοποιήθηκε το 2010 στο Σάο Πάολο της Βραζιλίας. Μια εκδοχή στα Αγγλικά (σε μετάφραση από την Πορτογαλλική μετάφραση του Γερμανικού πρωτοτύπου σχεδιάσματος του 2010!) βρίσκεται ανηρτημένη στην ιστοσελίδα: https://libcom.org/article/culture-industry-21st-century-robert-kurz

2Οι απόψεις στην εισήγηση που ακολουθεί – και ιδίως οι περιορισμοί και οι πιθανές αστοχίες της – βαρύνουν φυσικά πρωτίστως – και οι τελευταίες αποκλειστικά – τον συντάκτη της και μεταφραστή του κυρίως κειμένου. Καθώς όμως η ουσία τους απηχεί μακρόχρονες συζητήσεις και προβληματισμούς με τουλάχιστον κάποια από τα μέλη της συντακτικής ομάδας αυτού του περιοδικού, διατηρείται εδώ ο πρώτος πληθυντικός.

3Theodor Adorno & Max Horkheimer, Η Διαλεκτική του Διαφωτισμού (εφεξής ΔτΔ). Στα ελληνικά κυκλοφορεί σε μετάφραση Ζήση Σαρίκα (Ύψιλον 1986), και Λευτέρη Αναγνώστου (Νήσος 1996). Τα αποσπάσματα από τη ΔτΔ που παρατίθενται εδώ και στο σώμα του μεταφρασμένου κειμένου του Kurz, μεταφράστηκαν εκ νέου (από: Max Horkheimer – Gesammelte Schriften, Band 5: ´Dialektik der Aufklärung´ und Schriften 1940-1950; (Hg) Gunzelin Schmid Noerr, S. Fischer, Frankfurt 1987 και Max Horkheimer/ Theodor W. Adorno, Dialektik der Aufklärung. Philosophische Fragmente, Fischer, Frankfurt 1989). Όλες οι υποσημειώσεις στο σώμα του κειμένου είναι επίσης του μεταφραστή.

4Τάση της σύγχρονης γερμανόφωνης μαρξιστικής (ή τουλάχιστον μαρξίζουσας) κοινωνικής και πολιτικής κριτικής. Σχηματικά, η τάση αυτή γεννήθηκε και συγκροτήθηκε θεωρητικά στην ανάλυση της εμπειρίας της κατάρρευσης του «υπαρκτού σοσιαλισμού» της Λαϊκής Δημοκρατίας της Γερμανίας κατά τη δεκαετία του 1980 και της γοργής ενσωμάτωσής της από την καπιταλιστική της αδερφή (Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας) κατά τη δεκαετία του 90. Εκφράσθηκε και εκφράζεται κυρίως στα περιοδικά Marxistische Kritik (1986-1989) και Krisis (1990 μέχρι σήμερα). Στην καμπή και κατά τις αρχές της νέας χιλιετίας, αρχής γενομένης με την ανοιχτή συμμετοχή στρατευμάτων της επανενωμένης Γερμανίας στον πόλεμο της Γιουγκοσλαβίας υπό συγκυβέρνηση σοσιαλδημοκρατών και Πρασίνων, η γερμανόφωνη «κριτική της ιδεολογίας» βίωσε μια νέα βαθιά κρίση. Στην περίπτωση της Wertkritik, η κρίση αυτή κορυφώθηκε κατά τον πόλεμο του Ιρακ και το 2004 διασπάστηκε τελικά από το Krisis η ομάδα Exit (η οποία εκδίδει από τότε και μέχρι σήμερα το ομώνυμο περιοδικό). Ο Robert Kurz υπήρξε ιδρυτικό μέλος στο Krisis και ενεργός συνεργάτης μέχρι το 2003, και στο Exit από το 2004 μέχρι το θάνατό του. Βλ. αναλυτικότερα τη συλλογή υλικού (στα Γερμανικά) από τον Ulrich Leicht στην ιστοσελίδα: https://exit-online.org/textanz1.php

5Το 1944 συντάχθηκε το χειρόγραφο της ΔτΔ στην Καλιφόρνια, όπου οι συγγραφείς είχαν καταφύγει τελικά κυνηγημένοι από το ναζιστικό καθεστώς. Την ίδια χρονιά διανεμήθηκε υπό τον τίτλο Φιλοσοφικά Αποσπάσματα (Philosophische Fragmente) σε πρόχειρη έκδοση 500 αντιτύπων. Η πρώτη έκδοση (σε 2000 αντίτυπα) ακολούθησε το 1947 από τον οίκο Querido στο Άμστερνταμ. Μόλις το 1969, αφού είχε ήδη, στη μορφή πειρατικών αντιτύπων, γίνει μια από τις βασικές πηγές της πολιτικής φαντασίας των εξεγερμένων Γερμανών φοιτητών του 68, το έργο επανεκδόθηκε στη Φρανκφούρτη.

6Βλ. σχετικά τον πρόλογο στην δεύτερη έκδοση του 1969.

7Βλ. το απόσπασμα «Για την κριτική της φιλοσοφίας της ιστορίας», από το παράρτημα Σημειώσεις και Σχεδιάσματα, που περιλήφθηκε στην δεύτερη έκδοση του 1969, Fischer 1989, 278.

8Βλ. ΔτΔ, Fischer 1989, πχ. 184 και 202.

9Strukturwandel der Öffentlichkeit. Untersuchungen zu einer Kategorie der bürgerlichen Gesellschaft. 5. Auflage, Neuwied/Berlin 1971. Η γραμμή αυτών των εποικοδομητικών κανονιστικών συστάσεων προς διάσωσιν επικοινωνιακά ορθολογικού πράττειν δεν έχει πεθάνει. Βλ. Martin Seeliger, Sebastian Sevignani (Hg.): «Ein neuer Strukturwandel der Öffentlichkeit?» Leviathan 37, 2021, για τη σημερινή σχετική συζήτηση.

10Βλ. J. Baudrilliard, Simulacres et Simulation, Éditions Galilée 1981.

11Βλ. ΔτΔ, Fischer 1989, σελ. 176.

12ΔτΔ, Fischer 1989, 166.