Το κείμενο που ακολουθεί γράφτηκε τον Αύγουστο του 2026, ύστερα από συζητήσεις στο εσωτερικό του Shades-Aufbau στη Νότια Ελλάδα. Ωστόσο, συζητήθηκε εκ νέου στην Κεντρική Πολιτική Συνέλευση του εγχειρήματος, τον Σεπτέμβριο του 2026, και εμπλουτίστηκε με μια σειρά θέσεων και αλλαγών που προτάθηκαν από συντρόφους και συντρόφισσες.
Πράγματι, η δημοσίευσή του καθυστέρησε κάπως, γεγονός που οφείλεται τόσο σε ορισμένα ασήμαντα τεχνικά ζητήματα όσο και σε ζητήματα χρόνου. Με βάση αυτό το κείμενο, θα επιδιώξουμε να επικοινωνήσουμε τις θέσεις του όσο το δυνατόν ευρύτερα, απευθυνόμενοι στον συντροφικό κύκλο του εγχειρήματός μας σε ολόκληρη την Ελλάδα.
Προφανώς, η εστίαση του κειμένου δεν βρίσκεται στον δημοσιογράφο που αναφέρουμε, αλλά στην αναγκαιότητα χάραξης διαχωριστικών γραμμών και αποσαφήνισης μιας σειράς ζητημάτων.
. Ιδιαίτερες ευχαριστίες στον Α, τον Ν. και την Σ για τις πολύτιμες προσθήκες στο κείμενο.
Διευκρινιστικό Σημείωμα της Κ.Π.Σ του Shades-Aufbau
Φιλελεύθερος φιλοσημιτισμός, αριστερός αντισημιτισμός και η υλιστική κριτική του υπάρχοντος
Σημειώσεις από τη σκοπιά της κριτικής της καπιταλιστικής ολότητας
Shades Aufbau στα νότια
Ειδική Έκδοση
shades-aufbau.org
Το βασικό καθήκον της σκέψης που, αν την αφήσεις ανεξέλεγκτη, έχει πάντα την τάση να βλέπει τα γεγονότα και τις συγκεκριμένες στιγμές απομονωμένα, είναι να ξαναγυρίζει σε κάθε περίπτωση σ’ αυτό το σημείο εκκίνησης, να υψώνεται σ΄αυτήν την ενότητα του όλου και να υποχρεώνεται, ξεκινώντας απ΄ αυτήν την ενότητα, να εξετάζει τα γεγονότα και τις ξεχωριστές στιγμές με τρόπο όχι αφηρημένο [1]
György Lukács
Αντί εισαγωγής
Με αφορμή τις αντισημιτικές ασυναρτησίες του κ. Βατικιώτη πριν λίγο καιρό [2], για ακόμα μια φορά οι διάφοροι lifestyle «πολέμιοι του αντισημιτισμού» τύπου LIFO, Athens Voice αλλά και τα think tank της Ν.Δ όπως το liberal.gr, μαζί με διάφορους άλλους «χώρους» με επιφανειακά επιχειρήματα και κυρίως τα ιδεολογικά ρεύματα που αντλούν – συχνά χωρίς πάντα να το ομολογούν ρητά – «επιχειρήματα» από το ακροδεξιό ή φιλελεύθερο συντηρητικό οπλοστάσιο, βρήκαν την ευκαιρία να ξεράσουν τον αντιμαρξισμό και τον αντικομμουνισμό τους. Ας θέσουμε κάποιους προβληματισμούς σε σχέση με αυτό.
Βέβαια, ο κ. Βατικιώτης δεν είναι σίγουρα μια τυχαία περίπτωση· αντίθετα, είναι κομμάτι μιας παράδοσης της εξωκοινοβουλευτικής Αριστεράς όπως, για παράδειγμα ήταν το ΝΑΡ, όπου τέτοιες δηλώσεις έχουν γίνει συχνά στο παρελθόν. Ένα αντίστοιχο παράδειγμα ήταν και ο διευθυντής της εφημερίδας ΠΡΙΝ και φίλος του κ. Βατικιώτη, κ. Δελαστίκ ο οποίος, την εποχή του εμπρησμού της συναγωγής στα Χανιά, είχε γράψει κάπου ότι επρόκειτο για προβοκάτσια [3]. Για την ιστορία, η εφημερίδα ΠΡΙΝ είχε κυκλοφορήσει και με το περίφημο εξώφυλλο «Εβραίοι δολοφόνοι, θα πληρώσετε» που είχαμε δημοσιεύσει και στο πρώτο τεύχος του Shades, με αφορμή τον πόλεμο στον Λίβανο το 2006 [4]. Επίσης, χρήσιμο είναι να πούμε ότι στην περιοχή στην οποία βρισκόμαστε αυτή τη στιγμή όσοι-ες συζητήσαμε και γράφουμε αυτές τις γραμμές, αριστεροί γνωστοί μας (από ολόκληρο το φάσμα) δήλωσαν εδώ και καιρό περίπου το ίδιο και για την 7η Οκτωβρίου 2023: ότι δηλαδή ήταν προβοκάτσια των ισραηλινών αρχών. Το πρόβλημα, με άλλα λόγια, δεν αφορά μόνο τον κ. Βατικιώτη – κάθε άλλο μάλιστα.
Ας περάσουμε όμως αμέσως τώρα στο θέμα μας. Η δημόσια τοποθέτηση του κ. Λεωνίδα Βατικιώτη, σύμφωνα με την οποία η μεταναστευτική κρίση (για το θέμα δείτε και την σημείωση α. στο παράρτημα) στη Θέουτα στα σύνορα Μαρόκο – Ισπανίας υπήρξε προϊόν ενός ισραηλινού σχεδίου αποσταθεροποίησης της κυβέρνησης του σοσιαλδημοκράτη Σάντσεθ, αποτελεί ένα χαρακτηριστικό δείγμα αυτού που στο Shades Magazine έχουμε περιγράψει επανειλημμένως: της πολιτικής «σκέψης» που εγκαταλείπει κάθε αναλυτική νηφαλιότητα υπέρ της συνωμοσιολογικής προσωποποίησης των κοινωνικών σχέσεων, δηλαδή μιας διαδικασίας κατά την οποία η πολυπλοκότητα της δομικά προσδιορισμένης, ανώνυμης καπιταλιστικής ολότητας αναδιπλώνεται σε ένα αφήγημα περί βούλησης, πρόθεσης και σχεδιασμού από ένα μεμονωμένο επώνυμο υποκείμενο. Αντί να αναζητηθούν οι ιστορικές, γεωπολιτικές και οικονομικές αντιφάσεις που συγκροτούν και προκαλούν τις μεταναστευτικές ροές αυτών των δυστυχισμένων υποκειμένων που αντιμετωπίζουν την εξαθλίωση σε διάφορα επίπεδα ως ένα αντικειμενικό αποτέλεσμα των ασύμμετρων σχέσεων συσσώρευσης, όπως η διαρθρωτική κρίση του παγκόσμιου καπιταλισμού, των ιμπεριαλιστικών ανταγωνισμών μεταξύ διαφορετικών διακρατικών ενώσεων του κεφαλαίου, των περιφερειακών συγκρούσεων και της ιδιαίτερης ιστορικής σχέσης που έχει η Ισπανία με το Μαρόκο, το σύνολο αυτής της πολυπαραγοντικής διαδικασίας συμπυκνώνεται δραστικά στη φαντασιακή βούληση ενός εξωτερικού, δαιμονοποιημένου υποκειμένου που λέγεται «κράτος του Ισραήλ», το οποίο ανάγεται σε έναν παντοδύναμο, σχεδόν μεταφυσικό σκηνοθέτη της ιστορικής διαδικασίας συνολικά. Ανάγεται, με άλλα λόγια, στον «Εβραίο ανάμεσα στα Κράτη» [5]. Αξίζει να σημειωθεί, ως μια ήσσονος σημασίας αλλά διαφωτιστική επισήμανση, ότι στην προσπάθειά του να δαιμονοποιήσει το Ισραήλ, ο κ. Λεωνίδας Βατικιώτης δεν παραλείπει απλώς την υλιστική ανάλυση που θα έδινε έμφαση στις πραγματικές κοινωνικές σχέσεις, αλλά την αντικαθιστά με μια υποτιθέμενη «γεωπολιτική» ανάλυση η οποία αντιμετωπίζει τους ίδιους τους μετανάστες ως απλό εργαλείο άσκησης πίεσης πάνω στην κυβέρνηση Σάντσεθ. Το εντυπωσιακό μάλιστα είναι ότι, ακόμη και μέσα σε αυτή την υποτιθέμενη γεωπολιτική οπτική, επιλέγει να αγνοήσει τον πραγματικό γεωπολιτικό ανταγωνισμό ανάμεσα στο Μαρόκο και την Ισπανία ως ερμηνευτικό πλαίσιο της κρίσης, προκειμένου η κατηγορία να στραφεί αποκλειστικά προς το Ισραήλ. Η ίδια αυτή έμφαση στη γεωπολιτική εργαλειοποίηση του μεταναστευτικού ζητήματος, εξάλλου, δεν είναι καθόλου τυχαία ή ιδεολογικά ουδέτερη, αλλά φέρει τη σφραγίδα ενός σκεπτικού ακροδεξιάς προέλευσης, καθώς τα ίδια ακριβώς επιχειρήματα καταλήγουν να δικαιώνουν την πολιτική της σκληρής γραμμής που έχει η ισπανική κυβέρνηση απέναντι στη μετανάστευση, ενώ ταυτίζονται σχεδόν λέξη προς λέξη με εκείνα που χρησιμοποίησε η ελληνική Δεξιά κατά την περίοδο της κρίσης στον Έβρο.
Ο αντισημιτισμός ως μια ιδιαίτερη μορφή ιδεολογίας
Η γελοιότητα αυτή δεν συνιστά ένα απλό πολιτικό ατόπημα, ούτε μεμονωμένη πλάνη γεωπολιτικής φύσεως που έχει ο κ. Βατικιώτης, αλλά αναπαράγει ενός είδους δομική λογική που ιστορικά συγκροτεί τον πυρήνα του αντισημιτισμού ως μιας ιδιαίτερης μορφής ιδεολογίας, εκείνη της προβολής της αφηρημένης, ασύλληπτης και ριζικά απρόσωπης κυριαρχίας των κοινωνικών σχέσεων, αυτού δηλαδή που πραγματικά διαπερνά και καθορίζει την υποκειμενική εμπειρία εντός της καπιταλιστικής κοινωνίας χωρίς έναν ορατό, εξατομικευμένο φορέα ευθύνης, σε ένα φαντασιακά προσωποποιημένο και άρα εν δυνάμει εξολοθρεύσιμο «σκοτεινό» κέντρο εξουσίας (δείτε και στο παράρτημα σημείωση β.).
Η ίδια η αξιακή μορφή, η κοινωνική σχέση που εμφανίζεται στην επιφάνεια ως μια ιδιότητα πραγμάτων [6] και όχι ως το προϊόν συγκεκριμένων κοινωνικών σχέσεων, παράγει διαρκώς αυτή τη δυνατότητα παρανόησης, καθώς η αφηρημένη διάσταση της αξίας, δηλαδή η σφαίρα της κυκλοφορίας, το χρηματιστικό κεφάλαιο, η κερδοσκοπική κινητικότητα, αποσπάται νοητικά από τη συγκεκριμένη, «παραγωγική» της διάσταση και προσωποποιείται σε έναν φορέα εθνικά ή φυλετικά προσδιορισμένο (εδώ εννοούμε τον Αιώνιο Άλλο), ενώ η ίδια η ολότητα της κοινωνικής σχέσης παραμένει πάντα ανέγγιχτη. Πρόκειται, με άλλα λόγια, για μια μορφή ψευδοριζοσπαστικής κριτικής [7] η οποία δεν στρέφεται ενάντια στην ίδια τη θεσμισμένη κοινωνική μορφή που παράγει διαρκώς την κρίση, αλλά ενάντια σε ένα κατασκευασμένο υποκείμενο-φορέα, στο οποίο μετατίθενται και προσωποποιούνται όλα τα αρνητικά, αφηρημένα χαρακτηριστικά του καπιταλιστικού συστήματος, ενώ παραμένει εντελώς ανέγγιχτη οποιαδήποτε αναφορά στην ίδια τη θεμελιώδη κοινωνική σχέση που παράγει αυτές τις μορφές εμφάνισης. Η επίκληση του κράτους του Ισραήλ ως του κρυφού σκηνοθέτη των ιστορικών εξελίξεων δεν συνιστά, συνεπώς, κανενός είδους υλιστική κριτική ανάλυση, αλλά ακριβώς την άρνηση της, δηλαδή την υποκατάσταση της ανάλυσης των κοινωνικών σχέσεων από μια προσωποποιητική, ουσιαστικά μυθολογική αφήγηση περί μυστικών σχεδίων και υπερβατικά παντοδύναμων κέντρων απόφασης.
Η απόρριψη, ωστόσο, της συνωμοσιολογικής προσωποποίησης των κοινωνικών σχέσεων δεν συνεπάγεται εν γένει την άρνηση της πραγματικής ικανότητας δράσης των πολιτικών και κρατικών υποκειμένων. Η καπιταλιστική ολότητα δεν είναι μια κοινωνία χωρίς δρώντα υποκείμενα. Τάξεις, κυβερνήσεις, κρατικοί μηχανισμοί, στρατοί, πολιτικές συμμαχίες και συγκεκριμένες μερίδες του κεφαλαίου διαμορφώνουν στρατηγικές, επιδιώκουν συμφέροντα και λαμβάνουν συνειδητές αποφάσεις.
Η υλιστική κριτική δεν συνίσταται, επομένως, στην άρνηση μιας πρόθεσης ή μιας στρατηγικής καθαυτής, αλλά στην άρνηση της αυτονόμησής τους από τις κοινωνικές σχέσεις μέσα στις οποίες συγκροτούνται. Το θεωρητικό πρόβλημα αρχίζει όταν η σχετική ικανότητα δράσης ενός κράτους ή ενός πολιτικού υποκειμένου αποσπάται από τους υλικούς όρους, τις ταξικές σχέσεις, τους θεσμικούς περιορισμούς και τις ιστορικές αντιφάσεις που την καθιστούν δυνατή και ταυτόχρονα την περιορίζουν και μετατρέπεται σε μια παντοδύναμη βούληση, ικανή να εξηγήσει μονοαιτιακά σύνθετες ιστορικές διαδικασίες.
Υπό αυτή την έννοια, δεν είναι εγγενώς αντιυλιστικό να εξετάζει κανείς εάν ένα συγκεκριμένο κράτος, μια κυβέρνηση ή ένας κρατικός μηχανισμός επιδίωξε συνειδητά μια ορισμένη στρατηγική. Αντιυλιστική καθίσταται η ανάλυση όταν μια τέτοια επιμέρους στρατηγική, ιδίως όταν παραμένει ανεπαρκώς τεκμηριωμένη, αναγορεύεται σε καθολική αρχή εξήγησης της κοινωνικής ολότητας και υποκαθιστά την εξέταση των δομικών κοινωνικών, οικονομικών και ιστορικών όρων μέσα στους οποίους αυτή η στρατηγική νοηματοδοτείται.
Σε αυτή όμως την κίνηση αποκαλύπτεται η βαθύτερη διαλεκτική αντιφατικότητα της ίδιας της νεωτερικής ορθολογικότητας του Διαφωτισμού, καθώς η διαδικασία εκείνη που υποσχέθηκε την «απομάγευση του κόσμου» [8], την υποκατάσταση δηλαδή του μύθου και της προσωποποιημένης φύσης από την ορθολογική, εννοιολογική κατάκτηση της πραγματικότητας, αναστρέφεται εδώ στο ακριβώς αντίθετό της, επιστρέφοντας τη διαμεσολαβημένη, αφηρημένη κοινωνική σχέση και πάλι σε μυθική μορφή, στην περίπτωση που εξετάζουμε εδώ, σε ένα δαιμονοποιημένο, σχεδόν «θεϊκής τάξεως» υποκείμενο που φέρεται να ελέγχει τη μοίρα των εθνών. Ο ορθολογισμός που έθεσε ως στόχο του την κατάργηση της μαγικής, προσωποποιημένης αντίληψης του κόσμου αναπαράγει, έτσι, μέσω της ίδιας της αφαιρετικής και μυστικοποιητικής λειτουργίας της αξιακής μορφής, μια νέα ανορθολογικότητα, εξίσου προσωποποιημένη με εκείνη που υποτίθεται ότι είχε ξεπεράσει, μια μυθολογία που, αντίθετα με τους παλαιότερους μύθους, εμφανίζεται ντυμένη με το ένδυμα της πολιτικής ανάλυσης και σε αρκετές περιπτώσεις της δήθεν ριζοσπαστικής κριτικής.
Τα όρια της εθνοαντι-ιμπεριαλιστικής ιδεολογικής αφήγησης
Η ίδια αυτή δομή «σκέψης», εξάλλου, δεν εξαντλείται στο ζήτημα του αντισημιτισμού, αλλά αποκαλύπτει τα ευρύτερα όρια μιας ολόκληρης εθνο-αντιιμπεριαλιστικής ιδεολογίας, την οποία έχει σήμερα υιοθετήσει το μεγαλύτερο μέρος της ελληνικής αριστεράς, στηρίζοντας ανοιχτά ή σιωπηρά τη δήθεν αντιιμπεριαλιστική Ρωσία στη σύρραξη με την Ουκρανία, ή αντίστοιχα το Ιράν και το καθεστώς της Συρίας, λες και επρόκειτο για μορφές κρατικής υπόστασης εξωτερικές προς τη λογική συσσώρευσης και ανταγωνισμού που τις συγκροτεί. Η λογική αυτή αναπαράγει, σε διαφορετική κλίμακα και μορφή, μια συγγενή διαδικασία αυτονόμησης και προσωποποίησης των κοινωνικών σχέσεων που εντοπίστηκε παραπάνω, μεταφράζοντας μια ενιαία, αντιφατική και κρισιακή διαδικασία της παγκόσμιας συσσώρευσης σε μια σύγκρουση ανάμεσα σε ηθικά διαβαθμισμένους γεωπολιτικούς πόλους, εκ των οποίων ο ένας φέρεται ως εγγενώς απελευθερωτικός και ο άλλος ως εγγενώς καταπιεστικός. Ωστόσο, ακριβώς συμμετρική και εξίσου προβληματική είναι και η αντίστροφη τάση, εκείνων δηλαδή που, στο όνομα του δράματος που βιώνει η Ουκρανία, αδυνατούν να ασκήσουν ουσιαστική κριτική στις ίδιες τις διακρατικές ενώσεις του κεφαλαίου της Δύσης, μια αδυναμία που δεν είναι άσχετη με τη σημερινή ιστορική εξασθένηση του ίδιου του κομμουνιστικού και αντιμιλιταριαστικού κινήματος ως ενός αυτόνομου πόλου πολιτικής και θεωρητικής δραστηριότητας [9]. Και στις δύο περιπτώσεις, η ουσία του σφάλματος αυτού είναι μεθοδολογική, καθώς προϋποθέτει την αντιμετώπιση των κρατικών μορφών ως αυτοτελών, εσωτερικά αδιαφοροποίητων και κυρίαρχων επί της ιστορικής διαδικασίας υποκειμένων αντί ως ιστορικά συγκεκριμένων θεσμικών μορφών, των οποίων η δράση συγκροτείται και περιορίζεται εντός μιας ενιαίας παγκόσμιας διαδικασίας αξιοποίησης η οποία παράγει διαρκώς ανταγωνιστικούς πόλους συσσώρευσης χωρίς κανένας από αυτούς να βρίσκεται εκτός της ίδιας της λογικής που τους συγκροτεί.
Παρότι κεντροβαρούμε στη θέση ότι κανένα κράτος και κανένας κρατικά οργανωμένος πόλος δεν βρίσκεται έξω από τη λογική της καπιταλιστικής αξιοποίησης, αυτό δεν συνεπάγεται ούτε την ομοιότητα των επιμέρους κρατικών μορφών, ούτε την ισοδυναμία των θέσεων (ισχύος) που καταλαμβάνουν εντός της παγκόσμιας καπιταλιστικής ολότητας.
Κατά αυτό το σκεπτικό και στα πλαίσια μιας συνεπούς υλιστικής ανάλυσης, προσπαθούμε να αποφύγουμε δύο συμμετρικά σφάλματα. Αφενός έναν γεωπολιτικό στρατοπεδισμό (campism), δηλ. την άκριτη πολιτική στήριξη σε έναν κρατικό πόλο απλώς και μόνο επειδή αυτός αντιπαρατίθεται σε μια κυρίαρχη ιμπεριαλιστική δύναμη, αποσιωπώντας ή υποβαθμίζοντας τις δικές του ταξικές αντιφάσεις, τις εκμεταλλευτικές κοινωνικές σχέσεις που τον συγκροτούν και τα ιδιαίτερα συμφέροντα των κυρίαρχων τάξεών του. Αφετέρου την αντίστροφη επιπεδοποίηση, δηλ. την αφηρημένη εξίσωση όλων των διαφορετικών κρατικών μορφών, ανταγωνισμών, θέσεων και σχέσεων ισχύος ως ισοδύναμων. Το γεγονός ότι οι ανταγωνιστικοί πόλοι συγκροτούνται εντός της ίδιας καθολικής σχέσης του κεφαλαίου δεν σημαίνει ότι κατέχουν την ίδια θέση μέσα σε αυτήν. Δύναται να μην διαθέτουν τις ίδιες δυνατότητες επιβολής, συσσώρευσης και άσκησης οικονομικής, τεχνολογικής, πολιτικής, στρατιωτικής κ.α. ισχύος, χωρίς φυσικά αυτό να αποδυναμώνει τη θεσμική τους ισχύ. [10]
Τα κράτη ναι μεν δρουν, συγκροτούν στρατηγικές, χαράσσουν πολιτικές και επιδιώκουν συγκεκριμένα συμφέροντα, αλλά η δράση τους δεν είναι υπεριστορική ή παντοδύναμη διαμορφώνεται εντός συγκεκριμένων ταξικών, οικονομικών, θεσμικών και διεθνών σχέσεων οι οποίες συγχρόνως την καθιστούν δυνατή και την οριοθετούν, και αυτές οι σχέσεις είναι ταυτόχρονα καθολικές ως προς την υπαγωγή τους στη λογική της αξιοποίησης και άνισες ως προς τις ιστορικά συγκεκριμένες μορφές ισχύος, εξάρτησης, και κυριαρχίας που παράγουν. Η καθολικότητα της αξιακής σχέσης, επομένως, όχι μόνο δεν αναιρεί αυτές τις ασυμμετρίες, αλλά τις παράγει και τις αναπαράγει ιστορικά μέσα από τις άνισες, αντιφατικές και ανταγωνιστικές μορφές ανάπτυξης και συσσώρευσης του κεφαλαίου, καθώς και μέσα από τις ιεραρχικά διαρθρωμένες σχέσεις ισχύος που αυτές συγκροτούν σε παγκόσμια κλίμακα.
Το ψευδοδίπολο Δύσης και Ανατολής και οι διάφοροι «πολέμιοι» κατά του Αντισημιτισμού.
Στην ίδια ακριβώς μυστικοποιητική λειτουργία υπάγεται και το ψευδοδίπολο Δύσης και Ανατολής που αναπαράγουν – εκτός άλλων – και οι διάφοροι «πολέμιοι» του αντισημιτισμού, όπου η πρώτη παρουσιάζεται ως το τελευταίο προπύργιο του «πολιτισμένου δυτικού κόσμου» απέναντι στην βαρβαρότητα μιας (φαντασιακά πάντα), ενοποιημένης Ανατολής. Η αναπαράσταση αυτή λειτουργεί, όπως συχνά τονίζεται στα κείμενά μας, ως μια ακόμη μορφή της μυστικοποίησης των καπιταλιστικών σχέσεων, καθώς αποκρύπτει το γεγονός ότι ο σύγχρονος καπιταλιστικός κόσμος συνιστά, στο επίπεδο της ίδιας του της νομοτέλειας, έναν ενοποιημένο κόσμο, δεσμευμένο συνολικά από τους νόμους της κίνησης του κεφαλαίου, την καθολικότητα της αξιακής μορφής και την καταναγκαστική λογική της καπιταλιστικής συσσώρευσης, ενώ ταυτόχρονα παραμένει, στο επίπεδο της υλικής του υπόστασης, βαθύτατα κατακερματισμένος σε ανταγωνιστικούς πόλους του κεφαλαίου, κρατικές μορφές και μπλοκ καπιταλιστικών συμφερόντων που αλληλοανταγωνίζονται ακριβώς επειδή υπόκεινται στην ίδια καθολική νομοτέλεια του πολιτισμού της αξίας. Ενοποιημένος ως προς την κυριαρχία της αξιακής σχέσης και τη λογική της καπιταλιστικής αξιοποίησης, όπου οι νόμοι του Κεφαλαίου επικρατούν πλανητικά, αλλά κατακερματισμένος υλικά, ως το πεδίο ενός διαρκούς ανταγωνισμού των κρατικά οργανωμένων κεφαλαίων, η ουσιαστική ανάγνωση του σύγχρονου αστικού κόσμου διαστρεβλώνεται, ή καλύτερα να πούμε μυστικοποιείται, είτε αυτή προέρχεται από τον εθνο-αντιιμπεριαλισμό, είτε από τον πολιτισμικό «φιλοδυτικό» φιλελευθερισμό.
Χρήσιμο να επαναλάβουμε εδώ, άλλωστε, ότι ο φιλελευθερισμός δεν συνιστά την ετερότητα της νέας ακροδεξιάς όπως αρέσκεται να παρουσιάζεται στο δημόσιο λόγο, αλλά με έναν τρόπο το εσωτερικό και δομικά συμπληρωματικό της alter ego, και όπου αυτό δεν έχει ακόμη πλήρως ξεμπροστιαστεί είναι απλώς ζήτημα χρόνου να γίνει. Χαρακτηριστικό παράδειγμα από την πολιτική ελληνική επικαιρότητα του τελευταίου καιρού αναφορικά με αυτή τη συγγένεια, υπήρξε το πλήθος δημοσιεύσεων και σχολίων στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης μετά τον θάνατο ενός σκληρού αντικομμουνιστή φιλελεύθερου πολιτικού, του Στέφανου Μάνου, όπου διάφοροι γραφικοί, κυρίως πολύ χαμηλής πολιτικής νοημοσύνης άτομα, έσπευσαν να τον παρουσιάσουν ως ένα λαμπρό πολιτικό υποκείμενο και να προβάλουν κυρίως τις καλές (υποκριτικές στην ουσία) θέσεις του περί διαχωρισμού εκκλησίας και κράτους, καθώς και μια σειρά άλλων ζητημάτων μιας φαινομενικά προοδευτικής ατζέντας μεταρρυθμίσεων εντός του ελληνικού αστικού κράτους. Δεν μπήκαν βέβαια στον κόπο να αναφέρουν ότι ο Στέφανος Μάνος υπήρξε μέρος μιας ευρύτερης πολιτικής αντίληψης του σκληρού οικονομικού φιλελευθερισμού, στην οποία ανήκουν και πολιτικά πρόσωπα (αν δεν κάνουμε λάθος και η κ. Μπακογιάννη) που κάλεσαν ανοιχτά τον ελληνικό στρατό να επιβάλει την καπιταλιστική νομιμότητα κατά τη διάρκεια της κρίσης και της περιστασιακής αποσταθεροποίησης του πολιτικού καθεστώτος που προκάλεσε η εξέγερση του Δεκέμβρη του 2008. Η στιγμή αυτή αποκαλύπτει τη λειτουργία που ο φιλελευθερισμός επιφυλάσσει στην ίδια του τη δομή για την κρατική βία ως τον έσχατο εγγυητή της αστικής νομιμότητας: όσο η άδικη κοινωνική τάξη πραγμάτων αναπαράγεται δίχως ιδιαίτερα προβλήματα, ο φιλελευθερισμός εμφανίζεται ως ο θεματοφύλακας της Δημοκρατίας, των δικαιωμάτων, των ατομικών ελευθεριών και της θεσμικής μεταρρύθμισης, όμως τη στιγμή που η ίδια η καπιταλιστική νομιμότητα τίθεται υπό αμφισβήτηση από τις υποτελείς τάξεις, το φιλελεύθερο υποκείμενο ανακαλεί χωρίς δισταγμό εκείνη τη βαθύτερη, θεμελιωτική διάσταση της κρατικής εξουσίας, τη στρατιωτική ένοπλη βία δηλαδή που δεν διατηρεί απλώς μια ήδη υπάρχουσα τάξη δικαίου αλλά επανιδρύει και επιβεβαιώνει διαρκώς, μέσω της ίδιας της απειλής ή της άσκησής της, το μονοπώλιο του κράτους πάνω στη βία, εκείνο δηλαδή το θεμελιωτικό απόθεμα καταναγκασμού που κάθε αστική έννομη τάξη οφείλει να διατηρεί ενεργό ακριβώς για να μπορεί, όποτε χρειαστεί, να το ενεργοποιήσει εναντίον όσων αμφισβητούν τη νομιμότητά της εξουσίας της. Η διάκριση ανάμεσα σε μια βία που θεμελιώνει δίκαιο και σε μια βία που απλώς το διατηρεί – διάκριση που η ίδια η κριτική θεωρία πάνω στο ζήτημα της βίας έχει αναδείξει ως συστατικό στοιχείο της νεωτερικής αστικής κρατικής μορφής – καθίσταται εδώ απολύτως διαφωτιστική [11], (δείτε και στο παράρτημα σημείωση γ.), καθώς δείχνει ότι η φιλελεύθερη επίκληση της τάξης μπορεί να συγκλίνει με αυταρχικές και ακροδεξιές πολιτικές μορφές ως προς τη νοσταλγία μιας ισχυρής κρατικής χειρός (π.χ. μιας στρατιωτικής χούντας), αφού και οι δύο εδράζονται στην ίδια θεμελιώδη πεποίθηση περί αναγκαιότητας διαφύλαξης, ακόμη και διά της βίας, της άδικης κοινωνικής τάξης πραγμάτων, που είναι θεμελιωμένη στην ατομική ιδιοκτησία και στην καπιταλιστική συσσώρευση.
Μαζί με αυτούς τους κύκλους, συχνά συντάσσονται και διάφορες γραφικές ομάδες που συνεχίζουν να τιτλοφορούνται ως «αριστερές», πού έχουν όμως πάρει διαζύγιο όχι μόνο με την σοβιετική εκδοχή του μαρξισμού, αλλά και με την κοινή λογική. Σε πολλούς από τους επικήδειους λόγους και σχόλια που γράφτηκαν με αφορμή τον ίδιο θάνατο, θα συναντήσει κανείς χαρακτηρισμούς περί «σοσιαλφασισμού» αποδιδόμενους στο ΚΚΕ, με φαινομενική στόχευση το συγκεκριμένο κόμμα – ουσιαστικό αντικείμενο όμως είναι ολόκληρο το πρόταγμα του κομμουνισμού καθαυτό. Πρόκειται για μια κουτοπόνηρη τακτική, κατά την οποία ένας ιστορικά συγκεκριμένος, σοσιαλδημοκρατικά ενσωματωμένος στο αστικό κράτος πολιτικός σχηματισμός, όπως είναι σήμερα το ΚΚΕ, λειτουργεί ως ο ευκολότερος, πιο ευάλωτος στόχος, μέσω του οποίου δρομολογείται στην πραγματικότητα μια πολύ ευρύτερη επίθεση ενάντια στην ίδια την ιδέα της κομμουνιστικής χειραφέτησης και του ταξικού κινήματος συνολικά. Στο ζήτημα αυτό, όπως και σε όσους καταφεύγουν στην επίκληση μιας δήθεν «κνίτικης» «φασιστικής» ιδεολογίας ως συνολικού μειωτικού χαρακτηρισμού για τον κομμουνισμό, το εγχείρημα θα επανέλθει διεξοδικότερα και σε επόμενο κείμενο.
Είναι όμως επίσης αλήθεια (κάτι που θα ήταν λάθος να υποτιμηθεί από μεριά μας) ότι σε αυτές τις ανίερες συμμαχίες ενάντια στον αντισημιτισμό βρίσκονται και κάποιοι άνθρωποι της Αριστεράς που έχουν προβληματιστεί ιδιαίτερα μετά την σφαγή της 7η Οκτωβρίου 2023 και την αριστερή αντισημιτική καταιγίδα που έχει έκτοτε κλιμακωθεί. Πρόκειται για ανθρώπους που η ανησυχία τους δεν εκκινεί από την ίδια εργαλειακή λογική που περιγράφηκε παραπάνω, αλλά από μια πραγματική, αν και συχνά ατελή θεωρητικά, δυσφορία απέναντι σε φαινόμενα που πλήττουν τον ίδιο τον πυρήνα της χειραφετητικής παράδοσης. Σε αυτούς ακριβώς το εγχείρημα του Shades (με τα δικά του θεωρητικά όρια πάντα) απευθύνει σταθερά και με συνέπεια κάλεσμα για σύμπλευση, διάλογο και κοινή δράση, όχι μόνο ενάντια στον αντισημιτισμό, αλλά και απέναντι στα υπόλοιπα μεγάλα προβλήματα που αντιμετωπίζουν οι υποτελείς τάξεις εντός των καπιταλιστικών κρατών στα οποία βρισκόμαστε, την εποχή της περαιτέρω διεύρυνσης της καπιταλιστικής κρίσης, αυτής που πλέον ανοιχτά απειλεί την ίδια μας την ύπαρξη. Άλλωστε και εδώ είναι θέμα χρόνου: όσο αυτοί οι σχηματισμοί παραμένουν εγκλωβισμένοι σε επιφανειακές, πολιτικές διαπιστώσεις και ηθικολογίες, όσο αρνούνται να εμβαθύνουν θεωρητικά και μεθοδολογικά, τόσο θα σπρώχνονται προς ακόμα πιο συντηρητικές θέσεις, και αυτό προκειμένου να ικανοποιήσουν και ένα ευρύτερο (ακροδεξιάς κοπής) κοινό που τους πλαισιώνει. Βέβαια ο χώρος αυτός δεν έχει ιδιαίτερο πολιτικό μέλλον και για ακόμα ένα λόγο: ότι τον καλύπτει και μάλιστα το κάνει πολύ καλύτερα η ίδια η Ν.Δ και ο φιλικός περίγυρος του Α. Γεωργιάδη και άλλων.
Τα ακροδεξιά τρολ του διαδικτύου και η εργαλειοποίηση του αγώνα ενάντια στον αντισημιτισμό
Και αυτό το κοινό συχνά δεν είναι άλλο από τύπους (τρολ) που δημοσιεύουν συστηματικά σε μέσα κοινωνικής δικτύωσης σχόλια μίσους, όπως για παράδειγμα συνέβη κάτω από μια δημοσίευση ιστορικού περιεχομένου σε σελίδα στο facebook για τον Ερνστ Τέλμαν (Αύγουστος 2026), που δολοφονήθηκε στο στρατόπεδο του Μπούχενβαλντ. Σε αυτά τα σχόλια, τύπου «καλά του έκαναν», «ένας πούστης λιγότερος» κ.ο.κ., αναπαράγεται επίσης ένας λόγος για «άπλυτους» και «ξυπόλυτους» αριστερούς, γλωσσικό οπλοστάσιο άμεσα κληρονομημένο από «ιστορικές παραδόσεις» αντικομμουνιστικής και χρυσαυγίτικης κοπής. Από την άλλη πλευρά, πολλοί από αυτούς τους τύπους έχουν κατακλύσει τα σχόλια στο Facebook, όπου συχνά εξυμνούν το κράτος του Ισραήλ όχι για αυτό που πραγματικά συγκροτήθηκε από τους επιζώντες, δηλαδή ένα ιστορικά συγκροτημένο καταφύγιο της εβραϊκής διασποράς μετά το Ολοκαύτωμα, αλλά επειδή το φαντασιακό τους το προσλαμβάνει ως ένα μιλιταριστικό κρατικό μόρφωμα, δυνάμει σύμμαχο σε μια πιθανή στρατιωτική αντιπαράθεση με την Τουρκία (δείτε και στο παράρτημα σημείωση δ.).
Σε αυτό το σημείο θα θέλαμε να απευθυνθούμε και σε όλους εκείνους τους ανθρώπους από την Εβραϊκή Κοινότητα στην Ελλάδα με τους οποίους έχουμε βρεθεί μαζί σε διάφορα μέτωπα του αγώνα ενάντια στον αντισημιτισμό. Οφείλουμε να προβληματιστούμε σοβαρά πάνω στο εξής: όσοι σήμερα εργαλειοποιούν τον αγώνα κατά του αντισημιτισμού για την προώθηση της ελληνικής εθνικιστικής ατζέντας ή των συμφερόντων συγκεκριμένων τμημάτων του ελληνικού κεφαλαίου, όσοι εμφανίζονται σήμερα ως φίλοι με τόση ευκολία, με την ίδια ευκολία θα μετατραπούν ξανά σε σκληρούς αντισημίτες τη στιγμή που θα αλλάξουν οι γεωπολιτικές συνθήκες που τους ευνοούν αυτή τη στιγμή. Πάνω σε αυτό το ζήτημα δεν πρέπει να υπάρχει καμία αυταπάτη.
Οι κρουαζιέρες και τα ελληνικά νησιά τον Αύγουστο 2026
Μια εξίσου προβληματική – αν και με αντίθετο πρόσημο – στιγμή αυτής της ίδιας παθολογίας, αποτέλεσε η καμπάνια όπου αριστεροί σε ελληνικά νησιά, όπως η Σύρος, η Κρήτη κ.λπ., απέκλεισαν Ισραηλινούς τουρίστες που επέβαιναν σε κρουαζιερόπλοια από το να αποβιβαστούν, φωνάζοντας συνθήματα που τους καταλόγιζαν τη συλλογική ευθύνη για γενοκτονία στη Γάζα. Την ίδια ώρα όποιος-α τολμήσει στο εσωτερικό της Αριστεράς και πέρα από αυτήν να διατυπώσει άλλη άποψη από την κυρίαρχη, αποκτά αμέσως την ταμπέλα του «σιωναζί», ενός όρου ιδιαίτερα κανονικοποιημένου τα τελευταία χρόνια στην δημόσια σφαίρα. Πέραν του ότι τέτοια περιστατικά συνιστούν, καθαυτά, μια ξεκάθαρη μορφή του αντισημιτισμού, καθώς αποδίδουν σε κάθε μεμονωμένο άτομο, ανεξαρτήτως της συγκεκριμένης του θέσης, γνώμης ή ευθύνης, μια συλλογική ενοχή που πηγάζει αποκλειστικά από την εθνοτική ή κρατική του ταυτότητα, συνιστά επίσης και μια περίεργη, αντεστραμμένη μορφή της ίδιας εκείνης λογικής που διέπει τη σύγχρονη κοινωνία της εικόνας και του θεάματος [12]. Εντοπίζεται μια μετατροπή της κρατικής ταυτότητας σε υποκατάστατο της συγκεκριμένης κοινωνικής και πολιτικής πραγματικότητας του ατόμου. Εκεί όπου η κανονική λειτουργία αυτής της λογικής αποσπά το υποκείμενο από την πραγματική του κοινωνική θέση και το ανάγει σε παθητικό θεατή μιας εικόνας που καταναλώνει, εδώ η ίδια αφαιρετική κίνηση λειτουργεί αντίστροφα αλλά με ισοδύναμο αποτέλεσμα: ο συγκεκριμένος τουρίστας πάνω στο κατάστρωμα του πλοίου, με τη δική του ιδιαίτερη ζωή, ταξική καταγωγή, γνώμη και προσωπικά βιώματα, εξαφανίζεται εντελώς πίσω από μια αφηρημένη, εικονική αναπαράσταση του κράτους που υποτίθεται ότι ενσαρκώνει. Το άτομο παύει να είναι υποκείμενο και μετατρέπεται σε εικόνα μιας συλλογικότητας, με τον ίδιο ακριβώς τρόπο που η κοινωνία της εικόνας μετατρέπει κάθε ζωντανή σχέση σε αναπαράσταση· η διαφορά είναι πως εδώ η αναπαράσταση δεν καταναλώνεται παθητικά, αλλά γίνεται στόχος μιας υποτιθέμενα ριζοσπαστικής, ενεργητικής παρέμβασης, που όμως παραμένει εξίσου κενή πραγματικού πολιτικού περιεχομένου όσο και η παθητική της εκδοχή, αφού τίποτα σε αυτήν δεν αγγίζει τις πραγματικές δομές εξουσίας, κρατικής ή καπιταλιστικής, που υποτίθεται θέλει να αμφισβητήσει.
Σε αυτές τις «διαμαρτυρίες» στα νησιά, αλλά και σε εκείνη που πήρε, σε ένα βαθμό, βίαια χαρακτηριστικά στην πλατεία Συντάγματος και όπου ξεκάθαρα εμπλέκεται το BDS, γίνεται όλο και περισσότερο ορατό ότι η αντισημιτική βία αποτελεί μια μορφή εκτόνωσης με καθαρά εθνοπατριωτικά χαρακτηριστικά. Όλο και περισσότερο αυτή η αντιιμπεριαλιστική αριστερά, που έχει υιοθετήσει την ατζέντα του BDS, σπρώχνεται προς μια πολιτική καταστροφική για το κίνημα ως σύνολο, μια πολιτική που βέβαια δεν ξεκίνησε ούτε με την κρίση της 7ης Οκτωβρίου 2023, ούτε με την κρίση της «μνημονιακής» εποχής, αλλά ανάγεται πολύ πιο πίσω, στις αντιδραστικές, δεξιές, μαοϊκές κοκ ρίζες αυτής της Αριστεράς, αλλά και στην ήττα της στην εμφύλια σύρραξη με το αστικό καθεστώς το 1946-1949.
Στοχασμοί πάνω στις ιστορικο-ιδεολογικές ρίζες του αριστερού εθνοπατριωτισμού
Η ιδέα της εξάρτησης της χώρας έπαιξε έναν ανασταλτικό ρόλο στην οικοδόμηση ενός επαναστατικού κινήματος στην Ελλάδα, ενώ όπου αυτό επιχείρησε να ξεπηδήσει, θεωρητικά δεν κατάφερε να ξεπεράσει τις αντιδραστικές, εθνικιστικές αντιλήψεις τύπου 17Ν. Θα αναρωτηθεί ίσως κανείς γιατί τα ξεθάβουμε όλα αυτά. Απαντάμε ότι, για να κατανοήσουμε ιστορικο-διαλεκτικά γιατί η σημερινή αριστερά και ο κόσμος της κατέληξαν να έχουν πλέον μόνο εθνοπατριωτικές πολιτικές αντιλήψεις, είτε αυτό αφορά την εγκατάσταση ανεμογεννητριών και άλλα οικολογικά ζητήματα είτε τους Ισραηλινούς τουρίστες, οφείλουμε να αναζητήσουμε και να αναστοχαστούμε πάνω σε εκείνες ακριβώς τις πολιτικές που αντικατέστησαν το προλεταριάτο με τα εθνικά κινήματα (δείτε και την σημείωση ε.) .
Η κριτική αυτή δεν συνεπάγεται την άρνηση τυχόν πραγματικών και ιστορικά προσδιορισμένων σχέσεων εξάρτησης και ιμπεριαλιστικής ισχύος μεταξύ διαφορετικών κρατικών σχηματισμών. Στρέφεται, αντίθετα, εναντίον της θεωρητικής αναγωγής αυτών των ασυμμετριών σε μια πρωταρχική αντίθεση μεταξύ «εξαρτημένου έθνους έναντι εξωτερικού δυνάστη», η οποία υποκαθιστά την ταξική σχέση και εμφανίζει την εθνική απεξάρτηση να δύναται αφ’ εαυτής να άρει την καπιταλιστική σχέση, δηλ. ως δυνατό ορίζοντα υπέρβασης των καταναγκασμών του κεφαλαίου.
Η θεωρητική αυτή παρακμή δεν μπορεί να γίνει πλήρως κατανοητή παρά μόνο αν επανατοποθετηθεί μέσα στο ίδιο το πλαίσιο που η κριτική της πολιτικής οικονομίας έχει ήδη προσφέρει για την ανάλυση του εθνικού κράτους ως της ιστορικά συγκεκριμένης μορφής οργάνωσης του κεφαλαίου και όχι ως ενός «φυσικού» ή «αιώνιου» δοχείου μέσα στο οποίο πραγματοποιείται η ταξική πάλη. Το εθνικό κράτος είναι η πολιτική μορφή που εγγυάται τους όρους αναπαραγωγής του κεφαλαίου εντός συγκεκριμένων εδαφικών ορίων. Δεν αίρει ποτέ τον ανταγωνισμό ανάμεσα στα κεφάλαια, αλλά τον οργανώνει και τον μεταθέτει σε επίπεδο διακρατικό, μετατρέποντας την εσωτερική ταξική αντίφαση ανάμεσα σε κεφάλαιο και εργασία σε εξωτερική εθνική αντιπαράθεση ανάμεσα σε λαούς ή έθνη.
Όταν, λοιπόν, μια πολιτική παράδοση της Αριστεράς επιλέγει να αναλύσει την παγκόσμια σύγκρουση μέσα από την οπτική της εθνικής κυριαρχίας, της ανεξαρτησίας ή της αντίστασης απέναντι σε ξένους δυνάστες αντί μέσα από την οπτική της ταξικής πάλης που διαπερνά κάθε εθνικό σχηματισμό, δεν κάνει τίποτε άλλο από το να αναπαράγει την ίδια εκείνη μορφή που η αξιακή σχέση επιβάλλει στην επιφάνεια της κοινωνίας: την απόκρυψη της πραγματικής, ταξικά προσδιορισμένης αντίθεσης πίσω από μια φαινομενικά ουδέτερη, εθνική ή λαϊκή ενότητα. Η αντικατάσταση του προλεταριάτου, ως ιστορικού υποκειμένου της χειραφέτησης, από το «έθνος» ή τον «λαό» ως φορέα αντίστασης απέναντι σε έναν εξωτερικό ιμπεριαλιστικό εχθρό, περιγράφει την ουσιαστική εγκατάλειψη της ίδιας της διαλεκτικής μεθόδου που επιτρέπει να αναγνωριστεί ο καπιταλισμός ως ενιαία, παγκόσμια κοινωνική σχέση και όχι ως ένα άθροισμα ανταγωνιζόμενων εθνικών οικονομιών, καθεμία από τις οποίες θα μπορούσε δήθεν να απελευθερωθεί μεμονωμένα από τους καταναγκασμούς της αξιοποίησης. Η επιλογή αυτή, όσο κι αν ενδύεται τη γλώσσα του αντιιμπεριαλισμού, καταλήγει αναπόφευκτα να αναπαράγει την ίδια εκείνη λογική προσωποποίησης και εξωτερίκευσης της κρίσης που εντοπίστηκε παραπάνω, μόνο που εδώ ο δαιμονοποιημένος Άλλος δεν είναι πια ένα φαντασιακό κέντρο εξουσίας αλλά ένα ολόκληρο γεωπολιτικό μπλοκ, ενώ η δική της, εγχώρια καπιταλιστική τάξη πραγμάτων παραμένει, όπως πάντα, σχεδόν εντελώς απαλλαγμένη από κάθε κριτική.
Το σκεπτικό αυτό δεν συνεπάγεται την αναγωγή κάθε μορφής φυλετικής, εθνοτικής, εθνικής ή αποικιακής καταπίεσης στην ταξική αντίθεση. Τέτοιες μορφές καταπίεσης μπορούν υπό συνθήκες να έχουν διαταξικό χαρακτήρα, στο μέτρο που προσβάλλουν υποκείμενα βάσει μιας αποδιδόμενης ή πραγματικής συλλογικής ταυτότητας και διαπερνούν, ως εκ τούτου, διαφορετικές ταξικές θέσεις. Η διαταξικότητά τους, ωστόσο, δεν τις καθιστά υπερταξικές: δεν καταργεί τις κοινωνικές και ταξικές διαφοροποιήσεις στο εσωτερικό των καταπιεζόμενων πληθυσμών, ούτε συγκροτεί αυτομάτως το «έθνος», τον «λαό» σε ενιαίο χειραφετητικό υποκείμενο με κοινά κοινωνικά συμφέροντα.
Μέσα σε αυτό ακριβώς το ιστορικό και θεωρητικό πλαίσιο, έστω και πρόχειρα, προσπαθούμε να στοχαστούμε γιατί έφτασαν στο σημείο όλοι αυτοί οι αριστεροί να μιλούν για «σιωνιστική κατοχή» της χώρας, κάτι που φυσικά έχει καθαρά συνωμοσιολογικό και αντισημιτικό περιεχόμενο. Με έκπληξη διαβάσαμε μάλιστα και την απαράδεκτη ανακοίνωση του Ρουβίκωνα [13], που μιλά για «δοσίλογους» και τη «σιωνιστική πρεσβεία» που επέδειξε δήθεν την παραδειγματική τιμωρία για την επίσης απαράδεκτη παρέλαση μελών του με μαύρες μπλούζες και στρατιωτική διάταξη στη Θεσσαλονίκη, όπως είχε πράξει και έναν χρόνο πριν στο κέντρο της Αθήνας. Να πούμε εδώ ότι για τον Ρουβίκωνα ετοιμάζαμε ένα κείμενο κριτικής των θέσεών του, το οποίο όμως δεν έχει ακόμη ολοκληρωθεί – και πραγματικά δεν ξέρουμε αν έχει νόημα να δει το φως σε αυτή τη συγκυρία. Όσο όμως και να διαφωνούμε και να είμαστε απέναντι στις πρακτικές και τις πολιτικές αυτής της ομάδας, άλλο τόσο είμαστε απέναντι και στο κράτος που τις εργαλειοποιεί, καθώς και σε όλους όσοι επικαλούνται την αστική νομιμότητα, όπως ακριβώς οι ανίερες συμμαχίες κατά του αντισημιτισμού. Σήμερα αυτοί αποτελούν τον εύκολο στόχο, αφού οι θέσεις και οι πράξεις τους είναι αντικειμενικά αντιδραστικές, όσο κι αν προσθέτουν αναρχικό πασπάλισμα (αρκεί να διαβάσει κανείς την ίδια τους την ανακοίνωση), τη στιγμή μάλιστα που η κυβέρνηση της Ν.Δ., ενώ περνά μέτρα για την ιδιωτικοποίηση του νερού στη ζούλα μέσα στο καλοκαίρι, παρουσιάζει τον εαυτό της ως τον προοδευτικό και ως τον υπερασπιστή του αντιρατσιστικού νόμου. Αύριο, όμως, στο στόχαστρο θα βρεθούμε όλοι εμείς, το ταξικό κίνημα συνολικά. Είναι χρήσιμο να πούμε και πάλι ότι την ώρα που γίνονται αυτές οι κινητοποιήσεις ενάντια στους Ισραηλινούς και τα κρουαζιερόπλοια, το αστικό κράτος και η κυβέρνησή του συνεχίζουν την επίθεσή τους στην κοινωνία, μάλιστα χωρίς αντίπαλο. Αναρωτιόμαστε πραγματικά αν αυτή η εξέλιξη προβληματίζει τον κόσμο του κινήματος.
Πηγαίνοντας όμως πάλι πίσω στο θέμα μας. Η δομημένη αυτή επιλεκτικότητα δεν είναι τυχαία ή ασυνάρτητη, αλλά συνιστά μέρος ενός ευρύτερου ιδεολογικού μηχανισμού μετατόπισης, μέσω του οποίου η απαραίτητη και ιστορικά τεκμηριωμένη απαίτηση για την κριτική αντιμετώπιση τόσο του αντισημιτισμού, όσο και του φετιχοποιημένου αντικαπιταλισμού, μεταλλάσσεται σε ένα γενικευμένο, αδιαφοροποίητο πρόσχημα για την ηθική και θεωρητική απονομιμοποίηση κάθε ριζοσπαστικής και εν γένει χειραφετητικής κριτικής σκέψης.
Η στρατηγική αυτή εργαλειοποίηση παράγει μια διττή ιδεολογική λειτουργία, εσωτερικά συνεκτική παρά τις επιμέρους αντιφάσεις της. Αφενός, εκτρέπει συστηματικά την προσοχή από την ανάγκη μιας ουσιαστικής, ενδοσκοπικής και θεωρητικά θεμελιωμένης κριτικής των αντισημιτικών σχηματισμών που πράγματι εμφανίζονται πλειοψηφικά στον χώρο της Αριστεράς, ανάγοντάς τα σε ένα ζήτημα ατομικής ηθικής παρέκκλισης αντί σε ένα αντικείμενο συστηματικής θεωρητικής επεξεργασίας. Αφετέρου, αξιοποιεί ακριβώς αυτά τα περιστατικά ως όχημα για τη συνολική, απροϋπόθετη ηθική απονομιμοποίηση κάθε κομμουνιστικής και αντικαπιταλιστικής προσέγγισης εναντίον του καπιταλιστικού υπάρχοντος, παρουσιάζοντας τη χειραφετητική σκέψη ως δομικά συγγενή προς ό,τι ακριβώς η ίδια έχει ιστορικά αναλύσει, αντιμετωπίσει και πολεμήσει με μεγαλύτερη θεωρητική συνέπεια από οποιαδήποτε άλλη πολιτική παράδοση. Η στρατηγική αυτή δεν συμβάλλει, συνεπώς, ούτε στην πραγματική κατανόηση του αντισημιτισμού ως ενός ιστορικού και δομικού φαινομένου, ούτε στην ουσιαστική καταπολέμησή του, αλλά αντιθέτως αξιοποιεί πραγματικά, ανομολόγητα θεωρητικά αδιέξοδα εντός του χώρου της Αριστεράς την εποχή της παρακμής της, με αποτέλεσμα να συμβάλλει στην ιδεολογική θωράκιση της υπάρχουσας κοινωνικής τάξης και να απαξιώνει προληπτικά, δίχως πραγματική διαλεκτική αντιπαράθεση, κάθε ριζική αμφισβήτησή της.
Αντί επιλόγου
Η αναγκαία απάντηση τόσο απέναντι στον Βατικιώτη, όσο και απέναντι στους ευκαιριακούς επικριτές του, οφείλει να παραμείνει η αυστηρή θεωρητική κριτική, απαλλαγμένη από κάθε λογική επιλεκτικής και εργαλειακής ηθικολογίας.
Η υπεράσπιση της υλιστικής μεθόδου οφείλει να κρατά συγχρόνως ενεργές τις διαφορετικές βαθμίδες της κοινωνικής ολότητας: τη δομική κυριαρχία της αξιακής σχέσης και τη συγκεκριμένη δράση των πολιτικών υποκειμένων, την καθολικότητα του κεφαλαίου και την άνιση ανάπτυξή του, την παγκόσμια διαδικασία συσσώρευσης και τις ασύμμετρες κρατικές μορφές μέσα από τις οποίες αυτή πραγματώνεται. Μόνον έτσι μπορεί να αποφευχθεί τόσο κάθε μορφή αριστερής ή δεξιάς συνωμοσιολογικής προσωποποίησης των κοινωνικών σχέσεων, η οποία μετατρέπει την ιστορία σε αποτέλεσμα της βούλησης παντοδύναμων υποκειμένων, όσο και ένας αφηρημένος δομισμός που εξομοιώνει διαφορετικές κρατικές στρατηγικές και σχέσεις ισχύος ανάγοντάς τες σε ισοδύναμες εκφράσεις της κοινής καπιταλιστικής τους υπαγωγής.
Επιπλέον, η υπεράσπιση της υλιστικής μεθόδου προϋποθέτει ταυτόχρονα και εξίσου την απόρριψη κάθε απόπειρας – προερχόμενης από ακροδεξιά, φιλελεύθερα ή δικαιωματικά ρεύματα – να αξιοποιηθεί η απαραίτητη κριτική του αντισημιτισμού ως στρατηγικό ιδεολογικό όπλο εναντίον του ίδιου του μαρξισμού και της προοπτικής της συνολικής, ανθρωπολογικά ριζικής κοινωνικής χειραφέτησης.
Παραπομπές και βιβλιογραφία
[1] Γκέοργκ Λούκατς «Τακτική και Ηθική» (ελληνική μετάφραση: Εκδόσεις Γρηγόρη, 1982).
[2] Οι δηλώσεις του Λ. Βατικιώτη στην ιστοσελίδα του https://leonidasvatikiotis.wordpress.com/2026/08/03/%CE%BB-%CE%B2%CE%B1%CF%84%CE%B9%CE%BA%CE%B9%CF%8E%CF%84%CE%B7%CF%82-%CF%84%CE%BF-%CE%BC%CE%B1%CF%81%CF%8C%CE%BA%CE%BF-%CF%80%CF%81%CE%BF%CE%BA%CE%AC%CE%BB%CE%B5%CF%83%CE%B5-%CF%84%CE%B7%CE%BD-%CE%BA/
[3] Διαβάστε σχετικά στα «Χρονικά Αντισημιτισμού» 01 https://shades-aufbau.org/2016/12/xronika-antisimitismou-01-ebrismoi-chania/
[4] Το πρώτο τεύχος του περιοδικού μας εκδόθηκε το 2019. Εκεί βρίσκεται και η φωτογραφία του εξωφύλλου της εφημερίδας ΠΡΙΝ που αναφέρουμε στο άρθρο. Ο κ. Δελαστίκ ήταν τότε ο αρχισυντάκτης της εφημερίδας.
[5] Δείτε σχετικά στο In Search of Israel: The History of an Idea» (Princeton University Press, 2018) του Michael Brenner, ιστορικού (Ludwig Maximilian University στο Μόναχο). Η διατύπωση αυτή για το Ισραήλ που βρίσκεται προς το τέλος του βιβλίου, έχει συνδεθεί με ένα debate για το αν το Ισραήλ κατάφερε τελικά να γίνει «ένα κράτος σαν όλα τα άλλα»: ο Brenner καταλήγει ότι, ειρωνικά, ακριβώς επειδή οι Εβραίοι ήταν ιστορικά «ο Άλλος» ανάμεσα στα έθνη, το ίδιο το Ισραήλ έχει καταλήξει σήμερα να είναι «the Jew among the nations», δηλαδή να αντιμετωπίζεται στη διεθνή σκηνή με τον ίδιο τρόπο που αντιμετωπιζόταν ιστορικά ο εβραϊκός λαός: ως μια περίπτωση εξαίρεσης, στο επίκεντρο μιας δυσανάλογης προσοχής, κριτικής και εχθρότητας.
[6] Περαιτέρω ανάγνωση: Karl Marx το Κεφάλαιο, τόμος Α’, κεφάλαιο 1, υποενότητα 4: «Ο φετιχιστικός χαρακτήρας του εμπορεύματος και το μυστικό του»
[7] Περαιτέρω ανάγνωση: Moishe Postone στην ελληνική μετάφραση αποσπάσματός από το https://press.uchicago.edu/ucp/books/book/chicago/C/bo3645533.html που στα ελληνικά κυκλοφόρησε με τον τίτλο «Οι ιστορικοί και το Ολοκαύτωμα» από τις εκδόσεις Ισνάφι, Ιωάννινα 2006.
[8] Εδώ προφανώς αναφερόμαστε στο Max Horkheimer & Theodor W. Adorno Η Διαλεκτική του Διαφωτισμού. Ελληνική έκδοση Νήσος 1996
[9] Διαβάστε σχετικά στον 4ο τεύχος του Shades Magazine «Θέσεις για τον μιλιταρισμό και τον αντιμιλιταρισμό | Με αφορμή την σύγκρουση στην Ουκρανία» ένα κείμενο θέσεων που βρίσκεται και στην ιστοσελίδα μας εδώ: https://shades-aufbau.org/2026/05/theseis-gia-militariasmo-oukrania/
[10] Karl Liebknecht Μιλιταρισμός και Αντιμιλιταρισμός (ελληνική μετάφραση Μαρξιστικό Βιβλιοπωλείο 2014) Δείτε κάποιες σημειώσεις από το κείμενο εδώ: https://shades-aufbau.org/2022/06/karl-liebknecht-militarismos-antimilitarismos/
[11] Walter Benjamin, Για μια κριτική της βίας, μτφρ. Λεωνίδας Μαρσιανός, Αθήνα: Ελευθεριακή Κουλτούρα, 2014.
[12] Guy Debord, La Société du spectacle, θέσεις 4 και 17. Στα ελληνικά η Κοινωνία του Θεάματος κυκλοφορεί σε διάφορες εκδόσεις με πιο πρόσφατη αυτή του Γιώργου-Ίκαρου Μπαμπασάκη, για τις εκδόσεις Μεταίχμιο, 2016.
[13] Δείτε σχετικά εδώ: https://www.typosthes.gr/thessaloniki/433944_thessaloniki-antisionistiki-peripolia-toy-roybikona-tagmata-efodoy-leei-kise
Παράρτημα στο κείμενο
Σημείωση α.) Από το κείμενο, πέρα από τον εμφανή αντισημιτισμό του κ. Βατικιώτη και πέρα από την έλλειψη διάθεσης εκ μέρους του να εξετάσει αναλυτικά-κριτικά τις διάφορες κατηγορίες, γίνεται επίσης εμφανής μια ακόμα προβληματική αντίληψη, η οποία αφορά στην προσέγγιση των προσφυγικών ροών με όρους προβλήματος• η συγκεκριμένη αναγωγή δεν σχετίζεται μόνο με την πολιτική σκέψη του κ. Βατικιώτη, αλλά μπορεί να εντοπιστεί, είτε ρητά είτε άρρητα, σε κείμενα, αναλύσεις και πολιτικές τοποθετήσεις ενός σχετικά μεγάλου μέρους του κινήματος. Αν οι προσφυγικές ροές γίνονται αντιληπτές με όρους προβλήματος, τότε η πολιτική μετατρέπεται σε πεδίο αντιπαράθεσης για την αντιμετώπισή τους. Αυτή η αναγωγή, δηλαδή, οδηγεί σε μια στείρα τεχνοκρατική αντιπαράθεση σχετικά με την καταλληλότερη πολιτική διαχείρισης. Στο κείμενο του κ. Βατικιώτη αυτό καθίσταται κοινός τόπος στο βαθμό που οι προσφυγικές ροές είναι εξαρχής το εργαλείο αποσταθεροποίησης κρατών και κυβερνήσεων και η λογική του μπορεί να σκιαγραφηθεί ως εξής: «έχουμε ένα ήδη αξιολογημένο ως αναμφισβήτητο πρόβλημα, έχουμε την αναμφισβήτητη έκφρασή του στη Νότια Ισπανία, άρα η ανάλυσή μας επιχειρεί με έναν αντιδιαλεκτικό τρόπο να αναδείξει τις αιτίες της συγκεκριμένης έκφρασης». Έτσι, το αντισημιτικό συμπέρασμα του κ. Βατικιώτη ότι πίσω από την «κρίση» που απειλεί τη σταθερότητα του πολιτικού περιβάλλοντος της Ισπανίας «βρίσκεται το Ισραήλ», δεν διακρίνεται ουσιαστικά με το γεγονός ότι το ίδιο το αρχικό ζήτημα των προσφυγικών ροών τίθεται με όρους «προβλήματος»• η ίδια η αυτονόμηση ενός φαινομένου, η οποία καθιστά την κριτική της ολότητας περιττή, μπορεί να εντοπιστεί ως κοινή αντιδιαλεκτική κίνηση και ως ρίζα τόσο της προβληματικής προσέγγισης του φαινομένου των προσφυγικών ροών, όσο και του αντισημιτισμού της ανάλυσης της συγκεκριμένης τους έκφρασης.
Σημείωση β.) Η ίδια αυτή εχθρότητα απέναντι στους Εβραίους συνδέεται, εξάλλου, και με μια βαθύτερη ψυχολογική διεργασία προβολής του συλλογικού αδιεξόδου στις σύγχρονες καπιταλιστικές συνθήκες: το πλήθος μεταθέτει πάνω στον Εβραίο το ίδιο του το άγχος, τις δικές του καταπιεσμένες ενοχές και εντάσεις, εκτονώνοντας μέσω αυτής της προσωποποιημένης μορφής πάθη που στην πραγματικότητα προέρχονται από τη δική του θέση και αδιέξοδα, κάτι που περίπου έτσι περιέγραψε ο Adorno και στα «Στοιχεία του αντισημιτισμού» (τρίτο μέρος της Διαλεκτικής του Διαφωτισμού).
Σημείωση γ.) Η διάκριση ανάμεσα στη βία που θεσπίζει το δίκαιο (rechtsetzende Gewalt) και στη βία που το συντηρεί (rechtserhaltende Gewalt) προέρχεται από το δοκίμιο του Walter Benjamin «Για μια κριτική της βίας» (1921). Η αξιοποίησή της στο παρόν κείμενο δεν συνεπάγεται την απόδοση στον Benjamin μιας ολοκληρωμένης θεωρίας για τη λειτουργία της κρατικής βίας στην αναπαραγωγή των καπιταλιστικών κοινωνικών σχέσεων. Αντίθετα, η μπενγιαμινική διάκριση χρησιμοποιείται ως θεωρητικό σημείο εκκίνησης για μια υλιστική προσέγγιση της αστικής έννομης τάξης, η οποία εξετάζει τη συνάρθρωση της τυπικής καθολικότητας του δικαίου και της φιλελεύθερης επίκλησης της νομιμότητας με τον κρατικό καταναγκασμό που διασφαλίζει τους όρους αναπαραγωγής της ατομικής ιδιοκτησίας και της καπιταλιστικής κυριαρχίας.
Σημείωση δ.) Το διαδίκτυο και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης γενικότερα δεν αποτελούν ουδέτερα εργαλεία επικοινωνίας, αλλά εντάσσονται μέσα στις υλικές σχέσεις της καπιταλιστικής κοινωνίας. Η ιδιωτική ιδιοκτησία των ψηφιακών υποδομών και η εμπορευματοποίηση διαμορφώνουν τους όρους κυκλοφορίας του περιεχομένου, ευνοώντας συχνά την πόλωση, τη συναισθηματική διέγερση και την αναπαραγωγή στερεοτύπων. Σε αυτό το πλαίσιο, ο αντικομμουνισμός, ο αντισημιτισμός και ο εθνικισμός δεν αποτελούν μονάχα ατομικές προκαταλήψεις που παράγονται και αναπαράγονται από εν δυνάμει ή ήδη άτομα με ακροδεξιές αντιλήψεις και συμπεριφορές, αλλά από ιστορικά διαμορφωμένες ιδεολογίες που βρίσκουν στις ψηφιακές πλατφόρμες νέους μηχανισμούς διάδοσης και κοινωνικής επικύρωσης. Το διαδίκτυο δεν τις δημιουργεί εκ του μηδενός· συμβάλλει, ωστόσο, στην αναπαραγωγή και ενίσχυσή τους, καθώς οι υλικοί όροι λειτουργίας του διαπλέκονται με τις ήδη υπάρχουσες κοινωνικές αντιθέσεις και σχέσεις κυριαρχίας. Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης ενσωματώνουν και αναπαράγουν τις σχέσεις αποξένωσης της καπιταλιστικής κοινωνίας. Η κοινωνική επαφή διαμεσολαβείται από πλατφόρμες που υπάγουν την επικοινωνία στην εμπορευματική μορφή, μετατρέποντας την προσοχή, τον χρόνο και τις ανθρώπινες σχέσεις σε αντικείμενα αξιοποίησης. Τα υποκείμενα συναντούν το ένα το άλλο μέσα από αφηρημένους δείκτες αναγνωρισιμότητας, ανταγωνισμού και επιβεβαίωσης, ενώ η δυνατότητα ουσιαστικής επικοινωνίας υποχωρεί μπροστά στην αδιάκοπη παραγωγή αντιδράσεων. Το ζήτημα της αποξένωσης δεν είναι απλώς ένα ψυχολογικό πρόβλημα ούτε αποτέλεσμα κακής χρήσης της τεχνολογίας, αλλά η έκφραση μιας κοινωνικοποίησης που κυριαρχείται από την αφηρημένη εργασία, την αξία και τον ανταγωνισμό.. Ο αντικομμουνισμός, ο αντισημιτισμός και ο εθνικισμός μπορούν έτσι να λειτουργήσουν ως ιδεολογικές εκτονώσεις μιας αποξένωσης που συχνά παραμένει ακατανόητη για τα ίδια τα υποκείμενα.
Σημείωση ε.) Η κριτική αυτή μπορεί να φωτιστεί μέσα από την ανάλυση του Μαξ Χορκχάιμερ στην Έκλειψη του Λόγου. Η υποχώρηση του αντικειμενικού Λόγου μπροστά στον υποκειμενικό και εργαλειακό Λόγο σηματοδοτεί, μεταξύ άλλων, την αποδυνάμωση της δυνατότητας να κριθούν οι ίδιοι οι σκοποί της πολιτικής πράξης από τη σκοπιά της καθολικής ανθρώπινης χειραφέτησης. Το ερώτημα παύει να είναι ποια κοινωνική σχέση πρέπει να καταργηθεί και μετατοπίζεται προς το ποια δύναμη πρέπει να αντιπαρατεθεί σε ποια άλλη, ποιο κράτος πρέπει να αποδυναμωθεί και ποια εθνική ή γεωπολιτική συμμαχία μπορεί να εξυπηρετήσει αυτόν τον σκοπό. Έτσι, η κριτική του ιμπεριαλισμού μπορεί να αποσπαστεί από την κριτική των καπιταλιστικών κοινωνικών σχέσεων και να μετατραπεί σε μια πολιτική αξιολόγηση κρατών και εθνικών στρατοπέδων. Η επαναστατική γλώσσα δεν εγγυάται, επομένως, το χειραφετητικό περιεχόμενο της πολιτικής, αλλά μπορεί να συνυπάρχει με μια αντίληψη που αναπαράγει τις ίδιες τις κατηγορίες της κυριαρχίας τις οποίες υποτίθεται ότι αντιμάχεται.





