Η διαδρομή από την Ελλάδα υπό ναζιστική κατοχή μέχρι το Μπίρκεναου συμπυκνώνει την ιστορία του εκτοπισμού και της εξόντωσης της εβραϊκής κοινότητας της Θεσσαλονίκης, η οποία οδηγήθηκε σχεδόν ολοκληρωτικά σε έναν από τους πιο ακραίους μηχανισμούς μαζικής εξόντωσης που γνώρισε η νεωτερική ιστορία. Στο βιβλίο του Από την Ελλάδα στο Μπίρκεναου, ο Λεών Κοέν καταγράφει τη δική του διαδρομή: από τη Θεσσαλονίκη, μέσω της Αθήνας και του στρατοπέδου Χαϊδαρίου, έως το Άουσβιτς-Μπίρκεναου, όπου εκτοπίστηκε τον Απρίλιο του 1944.

Η μαρτυρία του αποκτά ιδιαίτερη ιστορική σημασία επειδή ο Κοέν εξαναγκάστηκε να ενταχθεί στο Ζόντερκομάντο, την ειδική μονάδα κρατουμένων που οι ναζί υποχρέωναν να εργάζεται στους μηχανισμούς λειτουργίας των κρεματορίων. Τα μέλη της, στην πλειονότητά τους Εβραίοι κρατούμενοι του στρατοπέδου, υποχρεώνονταν να μεταφέρουν τις σορούς από τους θαλάμους αερίων και να τις οδηγούν στην καύση. Επρόκειτο για μια από τις πιο ακραίες μορφές καταναγκαστικής εργασίας και ψυχικής βίας που επινόησε ο ναζιστικός μηχανισμός εξόντωσης. Οι κρατούμενοι εξαναγκάζονταν να συμμετέχουν στη διαδικασία εξόντωσης άλλων ανθρώπων, γνωρίζοντας ότι και οι ίδιοι προορίζονταν για την ίδια τύχη.

Το Ζόντερκομάντο αποκαλύπτει με τον πιο ωμό τρόπο τη λογική του εθνικοσοσιαλισμού. Η εξόντωση δεν οργανωνόταν μόνο ως μαζική δολοφονία, αλλά και ως ένα σύστημα καταμερισμού εργασίας, τεχνικής οργάνωσης και διοικητικής διαχείρισης του θανάτου. Η διαδικασία του Θανάτου έπρεπε να εκτελείται μεθοδικά και αποτελεσματικά. Η ναζιστική ορθολογικότητα δεν καταργούσε τον ανορθολογισμό της φυλετικής ιδεολογίας· τον μετέτρεπε σε οργανωμένο κρατικό μηχανισμό. Η βιομηχανική εξόντωση δεν ήταν μια παρέκκλιση από τη νεωτερική οργάνωση της κοινωνίας, αλλά μια φρικτή αποκάλυψη των δυνατοτήτων που μπορεί να αποκτήσει η τεχνική και διοικητική οργάνωση στην καπιταλιστική εποχή όταν υποτάσσεται σε μια ολοκληρωτική πολιτική φυλετικής ιεράρχησης και εξόντωσης.

Όπως γράφουμε και σε προηγούμενο κείμενο, μέσα σε αυτές τις συνθήκες, η εξέγερση των κρατουμένων της Ζόντερκομάντο στις 7 Οκτωβρίου 1944 αποκτά ξεχωριστή σημασία. Οι κρατούμενοι εξεγέρθηκαν γνωρίζοντας ότι οι πιθανότητες επιβίωσής τους ήταν ελάχιστες. Επιτέθηκαν στους φρουρούς, κατέστρεψαν τμήμα του Κρεματορίου IV και επιχείρησαν να διαρρήξουν το καθεστώς απόλυτης κυριαρχίας που τους περιέβαλλε. Η εξέγερση καταπνίγηκε και οι περισσότεροι από τους εξεγερμένους δολοφονήθηκαν. Ωστόσο, η πράξη τους παραμένει μια από τις σημαντικότερες μορφές αντίστασης μέσα στο ίδιο το κέντρο της ναζιστικής μηχανής εξόντωσης.

Η σημασία αυτής της εξέγερσης δεν βρίσκεται σε μια εξιδανικευμένη εικόνα ηρωισμού, αποκομμένη από τις συνθήκες μέσα στις οποίες εκδηλώθηκε. Βρίσκεται ακριβώς στο γεγονός ότι ακόμη και εκεί όπου η ναζιστική εξουσία επιδίωκε να εκμηδενίσει κάθε ανθρώπινης υπόσταση, υπήρξαν άνθρωποι που αρνήθηκαν να αποδεχτούν παθητικά τον ρόλο που τους είχε επιβληθεί. Η εξέγερση δεν αναιρεί την απόλυτη ασυμμετρία της βίας ούτε μετατρέπει την ιστορία των κρατουμένων σε μια αφήγηση θριάμβου. Αποκαλύπτει, όμως, ότι η κυριαρχία δεν κατάφερε να εξαλείψει ολοκληρωτικά τη δυνατότητα της αντίστασης.

Η μαρτυρία του Κοέν έχει, επομένως, μεγάλη σημασία για την ιστορική μνήμη. Από τη μία πλευρά, αποτελεί μια προσωπική καταγραφή της διαδρομής προς την εξόντωση και της καθημερινότητας μέσα σε έναν μηχανισμό που είχε οργανώσει τον θάνατο ως διοικητική και τεχνική διαδικασία. Από την άλλη, διασώζει τη μνήμη ανθρώπων που δεν υπήρξαν απλώς τα θύματα της ναζιστικής βίας, αλλά συμμετείχαν και σε πράξεις αντίστασης απέναντί της.

Το βιβλίο του Λεών Κοέν αποτελεί ένα τέτοιο τεκμήριο. Μια μαρτυρία από την Ελλάδα στο Μπίρκεναου, αλλά και μια μαρτυρία για την εξέγερση του ανθρώπινου εκεί όπου ο ναζισμός επιδίωξε να καταστήσει την ίδια την ανθρώπινη ύπαρξη περιττή.

Το βιβλίο κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Κυαναυγή