Είθε η μνήμη να οδηγήσει στην ευθύνη. Είθε η ευθύνη να οδηγήσει στη δράση. Και είθε η δράση να διασφαλίσει ότι το “Ποτέ ξανά!” δεν θα παραμείνει ένα σύνθημα, αλλά θα γίνει μια διαρκής δέσμευση».

— Tova Friedmann*, 28 Ιανουαρίου 2026

Ελεύθερη Μετάφραση: Shades Aufbau στο Βερολίνο από την σελίδα της διοργάνωσης: https://9novemberberlin.de/

Οι υπογραμμίσει στο κείμενο είναι της μετάφρασης. 

Στις 9 Νοεμβρίου 2026 συμπληρώνονται 88 χρόνια από τα αντισημιτικά πογκρόμ του Νοεμβρίου του 1938. Καλούμε στην αντιφασιστική συγκέντρωση μνήμης στο Μνημείο της Levetzowstraße και στη διαδήλωση που θα ακολουθήσει στους δρόμους του Moabit, στο Βερολίνο.

Η 9η Νοεμβρίου δεν αποτελεί απλώς μια επέτειο του ναζιστικού παρελθόντος. Είναι μια ημερομηνία που συμπυκνώνει την ιστορική μετάβαση από τον θεσμικό και γραφειοκρατικό αποκλεισμό των Εβραίων στη μαζική, οργανωμένη και απροκάλυπτη βία εναντίον τους. Τα πογκρόμ του Νοεμβρίου του 1938 αποτέλεσαν μια κρίσιμη καμπή στην κλιμάκωση της ναζιστικής πολιτικής δίωξης, εκτοπισμού και τελικά εξόντωσης των Εβραίων της Ευρώπης.

Με την καθοδήγηση των SS και των SA, οργανωμένες ομάδες ναζί, με τη συμμετοχή και τη συνενοχή μεγάλων τμημάτων της γερμανικής κοινωνίας, λεηλάτησαν εβραϊκά καταστήματα και κατοικίες, πυρπόλησαν και κατέστρεψαν συναγωγές, βεβήλωσαν νεκροταφεία και εξαπέλυσαν μαζικές επιθέσεις εναντίον Εβραίων. Άνθρωποι ξυλοκοπήθηκαν, εξευτελίστηκαν, συνελήφθησαν και κακοποιήθηκαν. Τις επόμενες ημέρες, περίπου 30.000 Εβραίοι άνδρες εκτοπίστηκαν σε στρατόπεδα συγκέντρωσης. Τα πογκρόμ δεν ήταν μια αυθόρμητη έκρηξη κοινωνικής βίας, αλλά μια οργανωμένη κρατική και κοινωνική επίθεση, στην οποία η ναζιστική εξουσία κινητοποίησε και αξιοποίησε ήδη υπάρχουσες αντισημιτικές διαθέσεις και πρακτικές.

Η μνήμη δεν περιορίζεται, ωστόσο, στα θύματα του ναζισμού, με εβραϊκή καταγωγή. Περιλαμβάνει τους Σίντι και τους Ρομά, τους κομμουνιστές-τριες, τους συνδικαλιστές-στριες και τους σοσιαλδημοκράτες, τους πολιτικούς αντιπάλους του καθεστώτος, τα ΛΟΑΤΚΙ άτομα, τους Μάρτυρες του Ιεχωβά, τα άτομα με αναπηρία, όσους και όσες χαρακτηρίστηκαν «κοινωνικά απόβλητα» ή «επαγγελματίες εγκληματίες», καθώς και τους πληθυσμούς των χωρών που δέχθηκαν τη γερμανική επίθεση και κατοχή. Η ναζιστική κυριαρχία συγκρότησε ένα σύστημα φυλετικής ιεράρχησης, πολιτικής τρομοκρατίας, καταναγκαστικής εργασίας και μαζικής εξόντωσης, το οποίο στράφηκε εναντίον διαφορετικών κοινωνικών ομάδων με διαφορετικούς τρόπους, αλλά υπό την ίδια βίαιη λογική της εθνικής και φυλετικής κοινότητας.

Η στρατιωτική ήττα της ναζιστικής Γερμανίας το 1945 έβαλε τέλος στη δυνατότητα του καθεστώτος να συνεχίσει τον πόλεμο και τη μαζική εξόντωση. Δεν σήμανε, όμως, την εξαφάνιση των κοινωνικών και ιδεολογικών προϋποθέσεων του αντισημιτισμού. Ούτε η συντριβή του ναζιστικού κράτους ισοδυναμούσε με την αυτόματη αποναζιστικοποίηση της γερμανικής κοινωνίας.

Καμία συμφιλίωση με τη Γερμανία

Ο αντισημιτισμός δεν ηττήθηκε τον Μάιο του 1945. Η μεταπολεμική Γερμανία οικοδόμησε σταδιακά μια εθνική αφήγηση αυτοαποκατάστασης, στην οποία η αναγνώριση των ναζιστικών εγκλημάτων και η ανάπτυξη μιας επίσημης κουλτούρας μνήμης συχνά μετατρέπονται σε τεκμήρια της υποτιθέμενης ηθικής υπέρβασης του ίδιου του γερμανικού παρελθόντος. Η διαρκής επανάληψη του «Ποτέ ξανά» μπορεί έτσι να λειτουργεί ως μηχανισμός εθνικής αυτοεπιβεβαίωσης, την ίδια στιγμή που οι κοινωνικές σχέσεις και οι ιδεολογικές μορφές που τροφοδοτούν τον αντισημιτισμό παραμένουν ενεργές.

Η μεταπολεμική ιστορία της Γερμανίας δεν χαρακτηρίζεται από μια καθαρή τομή ανάμεσα στον ναζισμό και τη δημοκρατική κανονικότητα. Η συνέχεια του αντισημιτισμού εκδηλώθηκε μέσα από επιθέσεις εναντίον εβραϊκών κοινοτήτων και θεσμών, βεβηλώσεις συναγωγών και νεκροταφείων, τρομοκρατικές ενέργειες και δολοφονίες. Δεν πρόκειται για κατάλοιπα ενός παρελθόντος που αρνείται να εξαφανιστεί, αλλά για μια κοινωνική και πολιτική πραγματικότητα που αναπαράγεται μέσα σε διαφορετικές ιστορικές συνθήκες.

Αυτή η αντίφαση γίνεται ιδιαίτερα ορατή στους ίδιους τους τόπους μνήμης. Το μνημείο εκτοπισμού στην Putlitzbrücke, στο Moabit, τιμά τους περισσότερους από 30.000 Εβραίους του Βερολίνου που μεταφέρθηκαν από τον γειτονικό εμπορευματικό σταθμό προς τα στρατόπεδα συγκέντρωσης και εξόντωσης. Τα τελευταία χρόνια, ο συγκεκριμένος τόπος έχει επανειλημμένα γίνει στόχος επιθέσεων και βανδαλισμών. Οι καταγραφές των Berliner Register αποδίδουν σχετικές ενέργειες τόσο σε ακροδεξιούς όσο και σε αντισιωνιστικούς κύκλους. Η επιθυμία να κλείσει οριστικά ο λογαριασμός με το ναζιστικό παρελθόν δεν αποτελεί αποκλειστικότητα της παραδοσιακής ακροδεξιάς. Διαπερνά διαφορετικά πολιτικά περιβάλλοντα, τα οποία, παρά τις μεταξύ τους αντιθέσεις, συναντώνται στην άρνηση της ιστορικής ευθύνης. Άλλοι μιλούν για μια υποτιθέμενη «λατρεία της ενοχής» και άλλοι διακηρύσσουν ότι η Παλαιστίνη πρέπει να απελευθερωθεί από τη γερμανική ενοχή.

Παράλληλα, τα στοιχεία του Κέντρου Έρευνας και Πληροφόρησης για τον Αντισημιτισμό (RIAS) καταγράφουν τη συνεχιζόμενη αύξηση των αντισημιτικών περιστατικών στη Γερμανία. Ο αντισημιτισμός δεν περιορίζεται σε εκδηλώσεις που αφορούν το Ισραήλ, αν και μετά την 7η Οκτωβρίου 2023 η ένταση και η δημόσια απροκάλυπτη εκδήλωσή του έχουν λάβει νέες διαστάσεις. Η εχθρότητα απέναντι στους Εβραίους, η συνωμοσιολογική σκέψη, η σχετικοποίηση της Σοά και η αντιεβραϊκή βία εμφανίζονται σε διαφορετικά πολιτικά και κοινωνικά περιβάλλοντα.

Απέναντι σε αυτή την πραγματικότητα, η γερμανική εθνική αυτοαφήγηση επιστρατεύει έναν νέο μηχανισμό άρνησης: τον ισχυρισμό ότι ο αντισημιτισμός αποτελεί πρωτίστως ένα «εισαγόμενο» φαινόμενο. Με αυτόν τον τρόπο, η ευθύνη μετατοπίζεται από τις ιστορικές και κοινωνικές αντιφάσεις της ίδιας της γερμανικής κοινωνίας προς τους μετανάστες και τις μεταναστευτικές κοινότητες. Η αντιμετώπιση του αντισημιτισμού μετατρέπεται σε πρόσχημα για την ενίσχυση των πολιτικών νόμου και τάξης, την αυστηροποίηση της μεταναστευτικής πολιτικής και την περαιτέρω πειθάρχηση των κοινωνικά αποκλεισμένων. Η αντίφαση είναι προφανής: μια κοινωνία που αρνείται να αναμετρηθεί με τις δικές της ιστορικές συνέχειες παρουσιάζει τον αντισημιτισμό ως πρόβλημα που προέρχεται αποκλειστικά από έξω.

Η αντιφασιστική δράση σε κατάσταση έκτακτης ανάγκης

Η σημερινή πολιτική συγκυρία καθιστά την αντιφασιστική δράση και την κριτική του αντισημιτισμού περισσότερο αναγκαίες, αλλά ταυτόχρονα δυσκολότερες. Η AfD ενισχύεται εκλογικά και καταφέρνει να μετατοπίζει όλο και περισσότερο τα όρια του πολιτικά αποδεκτού. Οι θέσεις της για τη μετανάστευση, την εθνική ταυτότητα και τη μνήμη των ναζιστικών εγκλημάτων δεν παραμένουν στο περιθώριο της δημόσιας συζήτησης, αλλά εισχωρούν στον κεντρικό πολιτικό λόγο. Η λεγόμενη αστική κανονικότητα υιοθετεί ολοένα περισσότερα στοιχεία της ακροδεξιάς ατζέντας, ενώ η CDU επιλέγει να αντιμετωπίσει την άνοδο του φασισμού όχι με την αμφισβήτηση των κοινωνικών του προϋποθέσεων, αλλά με την ποινικοποίηση της αντιφασιστικής δράσης, τις περικοπές στη χρηματοδότηση της πολιτικής εκπαίδευσης και του εναλλακτικού πολιτισμού και την προώθηση πολιτικών που εντείνουν την κοινωνική επισφάλεια.

Την ίδια στιγμή, νέες νεοναζιστικές ομάδες οργανώνονται, πραγματοποιούν δημόσιες εμφανίσεις με ομοιόμορφη ενδυμασία και συνδυάζουν παραδοσιακά στοιχεία της ναζιστικής ιδεολογίας με σύγχρονες μορφές ακροδεξιάς νεανικής κουλτούρας. Η αυξανόμενη απήχησή τους δεν αποτελεί απλώς ζήτημα περιθωριακών ομάδων, αλλά μέρος μιας ευρύτερης πολιτικής μετατόπισης. Απέναντι σε αυτή την εξέλιξη, οι αντιφασιστικές αντιδράσεις ποινικοποιούνται, ενώ αντιφασίστες και αντιφασίστριες διώκονται και φυλακίζονται.

Η αντίστασή μας δεν στρέφεται μόνο ενάντια στις οργανωμένες νεοναζιστικές ομάδες. Στρέφεται επίσης ενάντια στην εθνική αφήγηση της κανονικοποίησης, η οποία επιχειρεί να συμφιλιώσει τη γερμανική κοινωνία με το παρελθόν της χωρίς να αμφισβητεί τις κοινωνικές σχέσεις που το κατέστησαν δυνατό. Στρέφεται ενάντια στο μείγμα αντισημιτισμού, ρατσισμού και κοινωνικού σωβινισμού που διαπερνά τη σύγχρονη ακροδεξιά πολιτική. Η AfD αποτελεί την πιο συνεκτική κομματική έκφραση αυτού του μείγματος. Μετά τις εκλογές της 20ής Σεπτεμβρίου, διεκδικεί θέσεις επιρροής στους διοικητικούς μηχανισμούς ορισμένων δημοτικών διαμερισμάτων του Βερολίνου, ενώ μπορεί να υπολογίζει και σε πολιτικές συγκλίσεις και υποστήριξη από κύκλους της CDU και του BSW.

Μέσα σε αυτές τις συνθήκες, η συγκρότηση μιας ισχυρής και ανεξάρτητης Αριστεράς είναι επιτακτική ανάγκη. Ωστόσο, αντί να οικοδομούνται κοινά μέτωπα απέναντι στις υπαρκτές απειλές της ακροδεξιάς και να αναπτύσσεται ένας αγώνας για την κοινωνική αλληλεγγύη και τη χειραφέτηση, σημαντικό τμήμα του αριστερού χώρου αναπαράγει μια πολιτική αντιστροφής των προτεραιοτήτων. Ο σιωνισμός αναγορεύεται στον κύριο εχθρό, ενώ η αντισημιτική ιδεολογία και πρακτική υποβαθμίζονται, δικαιολογούνται ή ακόμη και ενσωματώνονται σε πολιτικές συμμαχίες.

Δεν πρόκειται για μια αφηρημένη διαφωνία γύρω από τη χρήση των πολιτικών εννοιών. Πρόκειται για μια πολιτική πρακτική με συγκεκριμένες συνέπειες: τη συγκρότηση συμμαχιών με αντισημιτικές δυνάμεις, την επίθεση σε αντιφασιστικές δομές και την εργαλειοποίηση της μνήμης των δολοφονημένων Εβραίων από τους εθνικοσοσιαλιστές. Χαρακτηριστική περίπτωση αποτελεί η καμπάνια «Kufiyas in Buchenwald», η οποία στράφηκε εναντίον της ετήσιας εκδήλωσης για την απελευθέρωση του πρώην στρατοπέδου συγκέντρωσης Μπούχενβαλντ.

Σε αυτή τη διαδικασία, η συζήτηση για τον ορισμό του αντισημιτισμού μετατρέπεται συχνά σε μια ατέρμονη προσπάθεια να προσδιοριστεί τι δεν είναι αντισημιτισμός. Η ίδια η κατηγορία του αντισημιτισμού αντιμετωπίζεται εκ των προτέρων ως ύποπτη, ενώ η πραγματική αντιεβραϊκή εχθρότητα, ακόμη και όταν εκδηλώνεται με ωμό και απροκάλυπτο τρόπο, σχετικοποιείται ή αποσιωπάται. Η κριτική του αντισημιτισμού υποχωρεί μπροστά στην πολιτική ανάγκη διατήρησης μιας συγκεκριμένης αντισιωνιστικής αφήγησης.

Η στάση αυτή δεν συνιστά συνεπή αντιφασισμό. Ένας αντιφασισμός που αδυνατεί να αναγνωρίσει τον αντισημιτισμό όταν αυτός εμφανίζεται μέσα στους δικούς του πολιτικούς χώρους, που ανέχεται τη σύμπραξη με αντισημιτικές δυνάμεις και που εργαλειοποιεί την ιστορική μνήμη, εγκαταλείπει ένα από τα βασικότερα πεδία της ίδιας του της κριτικής. Η αντιμετώπιση του αντισημιτισμού δεν μπορεί να εξαρτάται από την πολιτική ταυτότητα εκείνων που τον αναπαράγουν.

Αλληλεγγύη με τους Εβραίους και τις Εβραίες σε ολόκληρο τον κόσμο

Μετά την 7η Οκτωβρίου 2023, πολλοί Εβραίοι και πολλές Εβραίες διαπιστώνουν ότι χώροι στους οποίους μέχρι πρότινος αισθάνονταν ασφαλείς έχουν μετατραπεί σε χώρους αποκλεισμού και απειλής. Εβραίοι φοιτητές εγκαταλείπουν ή διακόπτουν τις σπουδές τους, Εβραίοι καλλιτέχνες αποκλείονται και υφίστανται μποϊκοτάζ, ενώ άνθρωποι που μιλούν εβραϊκά στον δημόσιο χώρο γίνονται στόχοι επιθέσεων. Ακόμη και κινητοποιήσεις με σαφές κοινωνικό ή πολιτικό περιεχόμενο μπορούν να ιδιοποιηθούν από αντισιωνιστικές δυνάμεις και να μετατραπούν σε πεδία εχθρότητας απέναντι στους Εβραίους.

Μέσα σε αυτή την πραγματικότητα, η ύπαρξη του κράτους του Ισραήλ έχει ιδιαίτερη σημασία για πολλούς Εβραίους και πολλές Εβραίες σε ολόκληρο τον κόσμο. Για αυτούς, το Ισραήλ αποτελεί έναν χώρο στον οποίο μπορούν να αναζητήσουν προστασία απέναντι στην ιστορική και σύγχρονη απειλή του αντισημιτισμού. Η ύπαρξη και η δυνατότητα αυτοάμυνας του ισραηλινού κράτους συνδέονται άρρηκτα με την ιστορική εμπειρία της Σοά και την ανάγκη να μην εξαρτάται η ασφάλεια των Εβραίων αποκλειστικά από την ανοχή των κοινωνιών στις οποίες ζουν.

Η αλληλεγγύη προς τους Εβραίους και τις Εβραίες δεν μπορεί να είναι επιλεκτική ούτε να τίθεται υπό την προϋπόθεση της πολιτικής τους τοποθέτησης απέναντι στο Ισραήλ. Η κριτική σε συγκεκριμένες πολιτικές του ισραηλινού κράτους δεν δικαιολογεί την άρνηση του δικαιώματος των Εβραίων στην ασφάλεια, την αυτοδιάθεση και την πολιτική τους ύπαρξη. Ούτε μπορεί η αντιφασιστική και αντιρατσιστική δράση να αποσυνδέεται από την καταπολέμηση του αντισημιτισμού σε όλες του τις μορφές.

Η μνήμη ως πολιτική δέσμευση

Ζούμε σε μια περίοδο κατά την οποία η ακροδεξιά ενισχύεται, ο αντισημιτισμός γίνεται όλο και πιο απροκάλυπτος και οι δυνατότητες συλλογικής πολιτικής δράσης συρρικνώνονται. Αυτό δεν σημαίνει, όμως, ότι είμαστε καταδικασμένοι στην αποδοχή αυτής της κατάστασης. Υπάρχουν ακόμη αντιφασιστικές συμμαχίες, πρωτοβουλίες και συλλογικότητες που επιμένουν στον αγώνα ενάντια στον αντισημιτισμό, τον ρατσισμό και την ακροδεξιά. Αυτές τις σχέσεις και τις δυνατότητες οφείλουμε να υπερασπιστούμε και να ενισχύσουμε.

Δεν έχουμε καμία αυταπάτη ότι οι συντηρητικές πολιτικές δυνάμεις μπορούν να αποτελέσουν συμμάχους σε αυτόν τον αγώνα. Η αντιμετώπιση της ακροδεξιάς δεν μπορεί να ανατεθεί σε εκείνους που υιοθετούν την ατζέντα της, ποινικοποιούν την αντιφασιστική δράση και ενισχύουν τις κοινωνικές συνθήκες μέσα στις οποίες αναπτύσσεται ο αυταρχισμός. Απαιτείται ανεξάρτητη πολιτική οργάνωση, συλλογική δράση και η συγκρότηση δεσμών αλληλεγγύης πέρα από τις εκάστοτε πολιτικές σκοπιμότητες.

Για εμάς, η αντιφασιστική μνήμη δεν εξαντλείται σε επίσημες τελετές, επετειακές ομιλίες και καταθέσεις στεφάνων. Δεν αποτελεί μια τελετουργία εθνικής αυτοεπιβεβαίωσης ούτε μια ευκαιρία για τη Γερμανία να παρουσιάσει τον εαυτό της ως κοινωνία που έχει πλέον συμφιλιωθεί με το παρελθόν της. Η μνήμη αποκτά πολιτικό περιεχόμενο μόνο όταν συνδέεται με την κριτική των κοινωνικών και ιδεολογικών σχέσεων που εξακολουθούν να παράγουν αποκλεισμούς, ρατσισμό, αντισημιτισμό και αυταρχικές μορφές κυριαρχίας.

Αντιφασιστική μνήμη σημαίνει, επομένως, ρήξη με κάθε εκδοχή του γερμανικού εθνικού «Εμείς» που συγκροτείται μέσα από τον αποκλεισμό του Άλλου. Σημαίνει αντίσταση στις κοινωνικοδαρβινιστικές και ρατσιστικές ιεραρχήσεις, στην εθνικιστική κανονικοποίηση και σε κάθε μορφή αντισημιτισμού, ανεξάρτητα από το πολιτικό περιβάλλον στο οποίο εμφανίζεται. Σημαίνει να μην επιτρέψουμε στη μνήμη των θυμάτων να μετατραπεί σε άλλοθι για τη σημερινή κοινωνική και πολιτική κανονικότητα.

Στις 9 Νοεμβρίου δεν συγκεντρωνόμαστε για να συμφιλιωθούμε με τη Γερμανία, αλλά για να διατηρήσουμε ζωντανή την κριτική απέναντι στην ιστορική και σύγχρονη πραγματικότητα που καθιστά αναγκαίο τον αντιφασιστικό αγώνα.

Καμία συμφιλίωση με τη Γερμανία!

Ενάντια σε κάθε μορφή αντισημιτισμού και ρατσισμού!

Ενάντια στην ακροδεξιά κανονικοποίηση και την ποινικοποίηση του αντιφασισμού!

Για έναν χειραφετητικό αντιφασισμό!

Αλληλεγγύη με το Ισραήλ ως χώρο προστασίας των Εβραίων!

Αντιφασιστική συγκέντρωση μνήμης και διαδήλωση

Δευτέρα 9 Νοεμβρίου 2026, στις 17:30

Μνημείο Levetzowstraße, Berlin-Moabit

Σημείωση της μετάφρασης: Η Tova Friedman (Τόβα Φρίντμαν) είναι Πολωνοαμερικανίδα επιζήσασα του Ολοκαυτώματος, γεννημένη το 1938 στο Γκντίνια της Πολωνίας, κοντά στο Γκντανσκ.