Σαν σήμερα, 8 Νοεμβρίου 1939, ο Γερμανός εργάτης και τεχνίτης Γκέοργκ Έλσερ (Johann Georg Elser) επιχείρησε να δολοφονήσει τον Αδόλφο Χίτλερ και να πλήξει την ηγεσία του ναζιστικού καθεστώτος. Τοποθέτησε έναν εκρηκτικό μηχανισμό στο Bürgerbräukeller, μια μεγάλη μπυραρία του Μονάχου, όπου ο Χίτλερ συνήθιζε να πραγματοποιεί κάθε χρόνο ομιλία για την επέτειο του αποτυχημένου πραξικοπήματος των ναζί, στις 8 και 9 Νοεμβρίου 1923. Η απόπειρα απέτυχε για μόλις λίγα λεπτά. Ο Χίτλερ είχε αποχωρήσει νωρίτερα από το κτίριο, ενώ η έκρηξη σκότωσε οκτώ ανθρώπους και τραυμάτισε δεκάδες ακόμη. Ο Έλσερ συνελήφθη την ίδια νύχτα, καθώς επιχειρούσε να περάσει τα σύνορα προς την Ελβετία.

Ο Γκέοργκ Έλσερ γεννήθηκε στις 4 Ιανουαρίου 1903 στο Ερμάρινγκεν της Βυρτεμβέργης και μεγάλωσε στο Κένιγκσμπρον. Προερχόταν από εργατική οικογένεια και από νεαρή ηλικία αναγκάστηκε να πάρει το δρόμο για το μεροκάματο. Μαθήτευσε αρχικά ως μεταλλουργός και στη συνέχεια εκπαιδεύτηκε στην ξυλουργική, αποκτώντας σημαντικές τεχνικές δεξιότητες. Εργάστηκε σε διάφορες βιοτεχνίες και εργοστάσια, ενώ ασχολήθηκε και με την επιπλοποιία. Παράλληλα, είχε ιδιαίτερη αγάπη για τη μουσική και έπαιζε ζίθερ, ένα παραδοσιακό έγχορδο μουσικό όργανο της κεντρικής Ευρώπης. Η κοινωνική του εμπειρία ήταν εκείνη ενός ανθρώπου του προλεταριάτου, ο οποίος γνώριζε από πρώτο χέρι τις συνθήκες εργασίας, την οικονομική ανασφάλεια και τις κοινωνικές ανισότητες.

Η πολιτική του στάση διαμορφώθηκε μέσα στο περιβάλλον της εργατικής Γερμανίας του Μεσοπολέμου. Είχε συνδεθεί με το κομμουνιστικό εργατικό κίνημα και υπήρξε μέλος του Συνδέσμου Κόκκινων Μετωπικών Μαχητών (Roter Frontkämpferbund), της ένοπλης οργάνωσης που συνδεόταν με το Κομμουνιστικό Κόμμα Γερμανίας (KPD). Σύμφωνα με τις μαρτυρίες του, ψήφιζε επίσης το KPD. Δεν υπήρξε, ωστόσο, στέλεχος ή οργανωμένος εκπρόσωπος του κόμματος, ούτε η απόπειρά του πραγματοποιήθηκε κατόπιν εντολής κάποιας πολιτικής οργάνωσης. Η ιστορική έρευνα έχει τεκμηριώσει ότι έδρασε αυτοτελώς, αναλαμβάνοντας προσωπικά την προετοιμασία και την εκτέλεση του σχεδίου του.

Η άνοδος του ναζισμού στην εξουσία το 1933 και η σταδιακή εγκαθίδρυση της δικτατορίας δεν άφησαν τον Έλσερ αδιάφορο. Αντιτάχθηκε στην κατάργηση των συνδικαλιστικών και πολιτικών ελευθεριών, στην τρομοκρατία εναντίον του εργατικού κινήματος και στην καταστροφή των οργανώσεων της Αριστεράς. Παρατηρούσε επίσης την προετοιμασία της Γερμανίας για έναν νέο πόλεμο. Το φθινόπωρο του 1938, μετά την προσάρτηση της Αυστρίας και την κρίση γύρω από την Τσεχοσλοβακία, κατέληξε στην απόφαση ότι η δολοφονία του Χίτλερ και άλλων κορυφαίων ναζιστικών στελεχών αποτελούσε, κατά τη δική του εκτίμηση, τον μοναδικό τρόπο να αποτραπεί η επικείμενη πολεμική καταστροφή.

Στις ανακρίσεις του από την Γκεστάπο, ο Έλσερ εξήγησε με αξιοσημείωτη σαφήνεια τα πολιτικά και κοινωνικά κίνητρα της απόφασής του. Δεν αναφέρθηκε μόνο στην πολεμική πολιτική του καθεστώτος, αλλά και στην επιδείνωση των συνθηκών ζωής της εργατικής τάξης, στην πτώση των μισθών, στην εντατικοποίηση της δουλειάς και στην απώλεια των κοινωνικών και πολιτικών δικαιωμάτων της. Αντιλαμβανόταν ότι η ναζιστική εξουσία δεν αποτελούσε απλώς μια αυταρχική κυβέρνηση, αλλά ένα καθεστώς που είχε συντρίψει κάθε μορφή της προλεταριακής αντίστασης και προετοίμαζε την κοινωνία για έναν νέο ιμπεριαλιστικό πόλεμο.

Η προετοιμασία της απόπειρας ήταν εξαιρετικά μεθοδική. Ο Έλσερ γνώριζε ότι ο Χίτλερ πραγματοποιούσε κάθε χρόνο την ομιλία του στο Bürgerbräukeller, μπροστά σε συγκεντρωμένα στελέχη και μέλη του ναζιστικού κόμματος. Αρχικά αναζήτησε τρόπους να αποκτήσει πρόσβαση στον χώρο, ενώ παράλληλα άρχισε να συγκεντρώνει εκρηχτικές ύλες. Εργάστηκε σε λατομείο, από όπου μπορούσε να προμηθεύεται κρυφά τις απαραίτητες ποσότητες εκρηκτικής ύλης και πυροκροτητών.

Τον Αύγουστο του 1939 εγκαταστάθηκε στο Μόναχο. Για περισσότερες από τριάντα νύχτες επισκεπτόταν το Bürgerbräukeller, παρέμενε κρυμμένος στον χώρο μετά το κλείσιμο και εργαζόταν συστηματικά για να ανοίξει μια κοιλότητα σε έναν από τους κεντρικούς υποστηρικτικούς στύλους της αίθουσας, κοντά στο σημείο όπου θα στεκόταν ο Χίτλερ κατά την ομιλία του. Η εργασία απαιτούσε εξαιρετική υπομονή και ακρίβεια, καθώς έπρεπε να απομακρύνει το υλικό χωρίς να προκαλέσει υποψίες. Στο εσωτερικό του στύλου τοποθέτησε έναν αυτοσχέδιο μηχανισμό με χρονοδιακόπτη, τον οποίο είχε κατασκευάσει ο ίδιος.

Το βράδυ της 8ης Νοεμβρίου 1939, ο Χίτλερ έφτασε στο Bürgerbräukeller για την καθιερωμένη ομιλία του. Εκείνη τη χρονιά, όμως, η παραμονή του ήταν συντομότερη από τις προηγούμενες. Εξαιτίας των μεταβολών στο πρόγραμμα και των καιρικών συνθηκών, αποφάσισε να επιστρέψει στο Βερολίνο με τρένο αντί με αεροπλάνο. Αποχώρησε από την αίθουσα περίπου στις 21:07. Στις 21:20, μόλις δεκατρία λεπτά αργότερα, ο εκρηκτικός μηχανισμός πυροδοτήθηκε. Η έκρηξη κατέστρεψε μεγάλο μέρος της αίθουσας, προκαλώντας τον θάνατο οκτώ ανθρώπων – επτά μελών του ναζιστικού κόμματος και μίας σερβιτόρας – και τον τραυματισμό 63 ακόμη. Ο Χίτλερ είχε διαφύγει από την απόπειρα για ελάχιστα λεπτά.

Την ίδια ώρα, ο Έλσερ βρισκόταν ήδη κοντά στα ελβετικά σύνορα, στην περιοχή της Κωνσταντίας, προσπαθώντας να περάσει στην Ελβετία. Συνελήφθη από τις γερμανικές τελωνειακές αρχές, καθώς είχε στην κατοχή του αντικείμενα που προκάλεσαν υποψίες, μεταξύ των οποίων εξαρτήματα σχετικά με τον μηχανισμό της βόμβας και υλικό που συνέδεε την παρουσία του με το Μόναχο. Μεταφέρθηκε αρχικά στο Μόναχο και στη συνέχεια στο Βερολίνο, όπου ανακρίθηκε επανειλημμένα από την Γκεστάπο.

Οι ναζιστικές αρχές αρνούνταν να αποδεχθούν ότι ένας απλός εργάτης είχε καταφέρει μόνος του να οργανώσει μια τόσο σύνθετη απόπειρα εναντίον του Χίτλερ. Αναζητούσαν επίμονα υποτιθέμενους συνεργούς και πολιτικούς υποκινητές, προσπαθώντας να συνδέσουν την επίθεση με τις βρετανικές μυστικές υπηρεσίες. Η ναζιστική προπαγάνδα παρουσίασε την απόπειρα ως ξένη συνωμοσία, επιχειρώντας να αξιοποιήσει το γεγονός για να ενισχύσει το αφήγημα περί εξωτερικών εχθρών της Γερμανίας.

Ο Έλσερ υπέστη βασανιστήρια και εξαντλητικές ανακρίσεις. Παρά τις πιέσεις, επέμεινε ότι είχε σχεδιάσει και πραγματοποιήσει την απόπειρα μόνος του. Δεν κατονόμασε συνεργούς ούτε κατασκεύασε μια ανύπαρκτη συνωμοσία για να ικανοποιήσει τους ανακριτές του. Η ιστορική έρευνα, αξιοποιώντας τα αρχεία των ανακρίσεων και τα υπόλοιπα τεκμήρια, επιβεβαίωσε τελικά την αυτοτελή δράση του.

Αρχικά κρατήθηκε ως ειδικός κρατούμενος στο στρατόπεδο συγκέντρωσης του Ζάξενχαουζεν και στις αρχές του 1945 μεταφέρθηκε στο Νταχάου. Η ναζιστική ηγεσία σχεδίαζε να τον διατηρήσει ζωντανό μέχρι το τέλος του πολέμου, προκειμένου να τον χρησιμοποιήσει σε μια σκηνοθετημένη δημόσια δίκη. Όταν, όμως, η ήττα της Γερμανίας έγινε πλέον αναπόφευκτη, αποφασίστηκε η εκτέλεση του. Στις 9 Απριλίου 1945, λίγες μόλις εβδομάδες πριν από την κατάρρευση του ναζιστικού καθεστώτος, ο Γκέοργκ Έλσερ δολοφονήθηκε με πυροβολισμό στο στρατόπεδο συγκέντρωσης του Νταχάου. Ήταν 42 ετών.

Η αντίσταση στον φασισμό και η ιστορική μνήμη

Η ιστορία του Γκέοργκ Έλσερ έχει ιδιαίτερη σημασία, όχι μόνο εξαιτίας της τεχνικής αρτιότητας και της τόλμης της απόπειράς του, αλλά και λόγω της ταξικής συνείδησης που τη διαμόρφωσε. Ο Έλσερ αναγνώρισε ήδη από το 1938 ότι η ναζιστική πολιτική οδηγούσε σε έναν νέο πόλεμο και ότι η εδραίωση της δικτατορίας δεν αποτελούσε μια παροδική πολιτική εκτροπή. Αντιλήφθηκε τη σύνδεση ανάμεσα στη συντριβή του εργατικού κινήματος, στην κατάργηση των κοινωνικών και πολιτικών δικαιωμάτων και στην προετοιμασία της πολεμικής επέκτασης του γερμανικού κράτους.

Η πράξη του εκτυλίχθηκε σε μια περίοδο κατά την οποία το οργανωμένο εργατικό και κομμουνιστικό κίνημα της Γερμανίας είχε ήδη υποστεί μια ιστορική ήττα. Η καταστροφή των συνδικάτων, η απαγόρευση των πολιτικών οργανώσεων, οι συλλήψεις, οι δολοφονίες και η λειτουργία των στρατοπέδων συγκέντρωσης είχαν περιορίσει δραστικά τις δυνατότητες συλλογικής αντίστασης. Χιλιάδες κομμουνιστές, σοσιαλδημοκράτες, συνδικαλιστές και άλλοι αντιφασίστες βρίσκονταν ήδη στις φυλακές και στα στρατόπεδα ή είχαν αναγκαστεί να εγκαταλείψουν τη χώρα.

Μέσα σε αυτές τις συνθήκες, η απόπειρα του Έλσερ αποτελεί μια ιδιαίτερη μορφή ατομικής αντιστασιακής δράσης. Δεν μπορεί, ασφαλώς, να υποκαταστήσει την οργανωμένη συλλογική πάλη ούτε να αποτελέσει από μόνη της μια στρατηγική ανατροπής ενός πολιτικού καθεστώτος. Η σημασία της βρίσκεται αλλού: στην άρνηση της υποταγής, στην έμπρακτη αντιπαράθεση με μια εξουσία που εμφανιζόταν παντοδύναμη και στην ανάληψη προσωπικής ευθύνης απέναντι σε μια ιστορική απειλή που ο Έλσερ θεωρούσε ήδη ορατή.

Η μεταπολεμική αναγνώρισή του ως αντιστασιακού υπήρξε καθυστερημένη. Για αρκετά χρόνια, οι ναζιστικές θεωρίες περί βρετανικής συνωμοσίας και οι αμφιβολίες που είχαν καλλιεργηθεί ακόμη και σε τμήματα της γερμανικής αστικής και στρατιωτικής αντιπολίτευσης σκίαζαν την πραγματική ιστορία του. Μόνο σταδιακά, με τη συστηματική μελέτη των αρχείων και των ανακριτικών πρακτικών, αποκαταστάθηκε η ιστορική αλήθεια σχετικά με την αυτοτελή δράση του.

Σήμερα, η μορφή του Έλσερ αποτελεί μέρος της ιστορικής μνήμης της γερμανικής αντιναζιστικής αντίστασης. Η μνήμη του, ωστόσο, δεν χρειάζεται να περιορίζεται σε μια αφηρημένη εξύμνηση του προσωπικού θάρρους. Η πολιτική και κοινωνική διάσταση της δράσης του μάς επιτρέπει να επανεξετάσουμε τις συνθήκες μέσα στις οποίες ο φασισμός κατόρθωσε να συντρίψει τις συλλογικές μορφές αντίστασης και να εγκαθιδρύσει ένα καθεστώς ολοκληρωτικής κυριαρχίας και ελέγχου.

Η ιστορία του Έλσερ μας υπενθυμίζει ότι η αντίσταση στον φασισμό δεν έχει να κάνει με μια αφηρημένη στάση, αλλά με μια συγκεκριμένη πολιτική και κοινωνική αναμέτρηση, η οποία απαιτεί την αναγνώριση των όρων συγκρότησης της φασιστικής εξουσίας και την έγκαιρη σύγκρουση με αυτήν.

Μια σειρά μνημεία έχουν ανεγερθεί στη μνήμη του, όπως και κάποια σχολεία φέρουν το όνομα του. Ένα από αυτά είναι και ένα νηπιαγωγείο στην γειτονιά του Neükolln στο Βερολίνο.

Πηγές:

Στοιχεία για την ζωή του  https://www.dhm.de/lemo/biografie/johann-georg-elser

 

Πρωτογενές αρχειακό υλικό και στοιχεία για τις ανακρίσεις, την κράτηση και τη δολοφονία του. Bundesarchiv – Vernehmungsprotokoll des Georg Elser