Οι εκλογές της 25ης Οκτωβρίου θα διαβαστούν με ποικίλους τρόπους, τους οποίους μια υλιστική κριτική του υπάρχοντος μάλλον οφείλει να απορρίψει. Είναι, άλλωστε, ιδιαίτερα χαρακτηριστικές οι αντιδράσεις και οι πανηγυρισμοί στα ελληνόφωνα μέσα ενημέρωσης και στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, οι οποίοι σίγουρα πρέπει να μας βάλουν σε σκέψεις. Ωστόσο, το παρόν σχόλιο δεν αποτελεί ολοκληρωμένη τοποθέτηση, αλλά μάλλον μια πρώτη, πρόχειρη ανάγνωση μιας πολύπλοκης πραγματικότητας και συγκυρίας.

Οι εκλογικές αναμετρήσεις στη Βραζιλία και τη Σερβία ήδη περιγράφονται ως θρίαμβος «της δημοκρατίας» και «του λαού», αλλά και ως η γεωπολιτική νίκη ενός στρατοπέδου δυνάμεων του Κεφαλαίου. Στη Βραζιλία ο Λούλα επανεξελέγη, παρότι είχε βγει δεύτερος στον πρώτο γύρο. Στη Σερβία η Φοιτητική Λίστα συγκέντρωσε 52,54% έναντι 39,29% της λίστας του Βούτσιτς. Δύο δυνάμεις της ανοιχτής αντίδρασης ηττήθηκαν στην κάλπη, χωρίς όμως να αρθούν, σε καμία από τις δύο περιπτώσεις, οι κοινωνικοί όροι που τις παράγουν.

Βραζιλία: καθοριστικός παράγοντας ο χρόνος εργασίας

Ο Λούλα έλαβε περίπου 51,7% και προηγήθηκε με σχεδόν 4,4 εκατομμύρια ψήφους. Ο Φλάβιο Μπολσονάρου, σύμφωνα με το Reuters, αρνήθηκε να παραδεχθεί την ήττα του και δήλωσε ότι θα ζητήσει την ακύρωση των εκλογών.

Λίγο πριν από τον δεύτερο γύρο, το Κογκρέσο ενέκρινε μια συνταγματική τροποποίηση που καταργεί την εξαήμερη εβδομάδα εργασίας και εξασφαλίζει δύο αμειβόμενες ημέρες ανάπαυσης, χωρίς μείωση του μισθού. Δεν πρέπει να υποτιμούμε αυτή την κατάκτηση. Ο Μαρξ έδειξε στο Κεφάλαιο ότι η εργάσιμη ημέρα αποτελεί ένα βασικό πεδίο της ταξικής σύγκρουσης. Η υλιστική κριτική οφείλει, ωστόσο, να ρωτήσει τι ακριβώς διεκδικείται εδώ. Πρόκειται για λιγότερο χρόνο μισθωτής εργασίας με την ίδια αμοιβή, δηλαδή για μια διεκδίκηση που παραμένει εντός της μορφής της αξίας και της αφηρημένης εργασίας. Δεν θίγει το γεγονός ότι ο κοινωνικός πλούτος παράγεται ως εμπόρευμα ούτε το ότι οι άνθρωποι συνδέονται μεταξύ τους μέσω της εργασίας ως αντικειμενικής μορφής κυριαρχίας. Όπως έχει υποστηρίξει ο Moishe Postone, η κριτική του καπιταλισμού από τη σκοπιά της εργασίας δεν συνιστά ακόμη κριτική της ίδιας της εργασίας.

Ο Λούλα είναι διαχειριστής του αστικού κράτους και της συσσώρευσης, όχι φορέας ρήξης και ριζοσπαστικών κοινωνικών αλλαγών, όπως παρουσιάζεται από την ευρωπαϊκή ρεφορμιστική Αριστερά. Όποιος διαβάζει τη νίκη του ως θρίαμβο ενός στρατοπέδου απέναντι στις ΗΠΑ, ανακουφισμένος από την προοπτική επέκτασης της αμερικανικής επιρροής στη Λατινική Αμερική, αντικαθιστά τη βαθύτερη ανάλυση με την επιλογή μιας πλευράς μέσα στο ζοφερό γεωπολιτικό τοπίο. Ο Φλάβιο είναι σύμμαχος του Ντόναλντ Τραμπ. Αυτό, όμως, δεν αρκεί για να καταστήσει τον αντίπαλό του φορέα μιας καθοριστικής ριζοσπαστικής αλλαγής. Παραμένει, επίσης, το σχεδόν 48% του Μπολσονάρου, ενώ ένας πολιτικός επιστήμονας είχε επισημάνει ότι οι επόμενες εκλογές, χωρίς τον Λούλα, μπορεί να είναι ακόμη δυσκολότερες.

Σερβία: Ο καλός ο μύλος όλα τα αλέθει για το καλό του λαού

Η Φοιτητική Λίστα φαίνεται ικανή να σχηματίσει αυτοδύναμη πλειοψηφία στη Βουλή των 250 εδρών. Ο Βούτσιτς παραδέχθηκε την ήττα του εκλογικού του συνασπισμού, αλλά την απέδωσε στα ανεξάρτητα μέσα ενημέρωσης, στην παρέμβαση άλλων ευρωπαϊκών χωρών και στο αμερικανικό βαθύ κράτος. Η συνωμοσιολογική αυτή εξήγηση αποτελεί το κλασικό ιδεολογικό σχήμα, το οποίο συναντάμε συχνά σε αυτές τις πολιτικές δυνάμεις: τα προβλήματα και οι ήττες ενός μπλοκ αστικών δυνάμεων αποδίδονται αποκλειστικά σε πρόσωπα ή σε μια εχθρική εξωτερική δύναμη, αντί να αναζητούνται στις εσωτερικές αντιφάσεις και τις κοινωνικές συγκρούσεις.

Το ίδιο σχήμα, ωστόσο, επανεμφανίζεται και στην φαινομενικά απέναντι πλευρά. Η Λίστα αποτελεί την εκλογική έκφραση του κινήματος των Φοιτητών σε Αποκλεισμό, το οποίο ηγήθηκε των κινητοποιήσεων κατά της διαφθοράς μετά την κατάρρευση του στεγάστρου του σταθμού των τρένων του Νόβι Σαντ το 2024. Περιγράφεται ως μια ευρεία συμμαχία, με ιδεολογικό περιεχόμενο που περιορίζεται στις μεταρρυθμίσεις και την καταπολέμηση της διαφθοράς. Δεν διαφέρει δομικά από αυτό που συχνά αποκαλούμε «φετιχοποιημένο αντικαπιταλισμό» και παραμένει ανοιχτή σε αντιδραστικά ιδεολογικά σχήματα της πολιτικής ζωής. Εδώ, ίσως, μπορούμε να εντοπίσουμε και ομοιότητες με το κόμμα της Καρυστιανού και ως προς τις αιτίες δημιουργίας αυτού του κόμματος αλλά και προς το ιδεολογικό του περιεχόμενο.

Μέσα σε αυτό το ευρύ πλαίσιο λοιπόν, στη Σερβία, συγκροτήθηκε το «λαϊκό υποκείμενο», στο οποίο συναντώνται δυνάμεις από την αριστερόστροφη σοσιαλδημοκρατία μέχρι ρεύματα της σερβικής νέας ακροδεξιάς. Τα περισσότερα κόμματα της αντιπολίτευσης παραμέρισαν υπέρ της Λίστας. Παρότι το κίνημα διακηρύσσει την αλληλεγγύη πέρα από θρησκευτικά και εθνοτικά όρια, με την ενεργή συμμετοχή μουσουλμάνων και Βόσνιων φοιτητών-τριων, η απόσταση ανάμεσα στη διακήρυξη και τη σύνθεση του μετώπου είναι ακριβώς το σημείο που οφείλει να υπογραμμίσει η κριτική μας. Ο «λαός» που υποτίθεται ότι ενώνεται πέρα από τις ταξικές διαφορές αναπαράγει το σχήμα της εθνικής κοινότητας, μέσα στο οποίο η ακροδεξιά βρίσκει ακριβώς τον χώρο να αναπτυχθεί. Όπως είχε σημειώσει και ο Αντόρνο, η ακροδεξιά επιβιώνει μέσα στη δημοκρατία και δεν χρειάζεται να την καταργήσει για να την απειλήσει.

Το κράτος δεν είναι ουδέτερο όργανο. Είναι υλική συμπύκνωση σχέσεων δύναμης. Η Λίστα θα αναλάβει τη διακυβέρνηση με συγκεκριμένες προθεσμίες: η Βουλή πρέπει να συγκροτηθεί εντός 30 ημερών από την ανακοίνωση του τελικού αποτελέσματος και η κυβέρνηση εντός 90 ημερών. Το οικονομικό και κοινωνικό της πρόγραμμα παραμένει ασαφές. Ο ρωσόφιλος πρώην πρωθυπουργός Βούτσιτς προέβλεψε ότι η νέα εξουσία θα επιβάλει κυρώσεις στη Ρωσία. Πρόκειται για ισχυρισμό του ηττημένου, ο οποίος θα κριθεί από τις πράξεις της νέας κυβέρνησης.

Η ήττα της αυταρχικής δεξιάς της Βραζιλίας στην κάλπη ίσως αποδειχθεί χρήσιμη, μόνο εφόσον ανοίξει τον δρόμο για κοινωνικές αντιστάσεις. Άλλωστε, είναι δύσκολο για εμάς εδώ να κατανοήσουμε πλήρως μια τόσο μεγάλη χώρα της Λατινικής Αμερικής και την ιδιαίτερη ιστορία της. Δεν πρόκειται, όμως, για νίκη ουσίας, και η Κριτική δεν έχει λόγο να τη γιορτάσει ως τέτοια. Στη Βραζιλία, το αίτημα για μείωση του χρόνου εργασίας δείχνει πού βρίσκεται σήμερα το υλικό έδαφος της πολιτικής και, ταυτόχρονα, πού σταματούν τα όριά του. Στη Σερβία, «ο μύλος που όλα τα αλέθει» της Λίστας των Φοιτητών δεν έχει ακόμη περάσει από τη δοκιμασία της διακυβέρνησης. Και στις δύο περιπτώσεις, το καθήκον παραμένει η αποκάλυψη των ορίων που έχουν αυτές οι πολιτικές δυνάμεις και πως παίζουν τον ρόλο της πυρόσβεσης του κοινωνικού ανταγωνισμού στο εκρηκτικό περιβάλλον που έχει δημιουργήσει η καπιταλιστική κρίση και όχι να τις δούμε ως σωτήρες ή φορείς.

από την σύνταξη

Δημοσιογραφικές παραπομπές

«Lula beats Bolsonaro in Brazil runoff, securing fourth presidential term»,  https://www.pbs.org/newshour/world/brazil-votes-in-a-tense-lula-vs-bolsonaro-runoff-with-u-s-influence-over-latin-america-at-stake

«Serbia after Vucic: Who will be PM and when will a government be formed?», 26/10/2026. https://www.aljazeera.com/news/2026/10/26/serbia-after-vucic-who-will-be-pm-and-when-will-a-government-be-formed

«Brazilian stocks rocked as Lula wins presidential election, Bolsonaro reportedly refuses to concede», 25/10/2026. https://www.cnbc.com/2026/10/25/brazil-lula-bolsonaro-presidential-election-runoff.html

«Left rallies as Lula closes gap before runoff». https://kuwaittimes.com/article/51794/world/left-rallies-as-lula-closes-gap-before-runoff/

«Bolsonaro and Lula head to a runoff in Brazil’s presidential election». https://www.pbs.org/newshour/world/bolsonaro-and-lula-head-to-a-runoff-in-brazils-presidential-election

«Aleksandar Vucic, Serbia’s Putin-endorsed long-time leader, concedes election defeat in major political shift». https://www.cbsnews.com/news/serbia-election-aleksandar-vucic-concedes-defeat/