φωτογραφία: Το Baum Gruppe χαρακτηρίστηκε από δυσανάλογο αριθμό πολύ νεαρών μελών, ιδίως νεαρών γυναικών. Σε ηλικία είκοσι ετών, το μέλος της ομάδας Lotte Rotholz (γεννημένη στο Jastrow), που απεικονίζεται εδώ, στάλθηκε στο Άουσβιτς, όπου και δολοφονήθηκε.

Τη μετάφραση για το Shades έκανε ο Homo Negativus. Σύνδεσμος με το αγγλικό κείμενο: https://jwa.org/encyclopedia/article/baum-gruppe-jewish-women

Ένα σημαντικό χαρακτηριστικό της ομάδας Baum ήταν η νεότητά της, πράγμα που ήταν χαρακτηριστικό ιδίως των γυναικών μελών. Το 1941, ο μέσος όρος ηλικίας των μελών ήταν είκοσι-δύο. Η Alice Hirsch ήταν η νεότερη στα δεκαοχτώ, ακολουθούμενη από την Hildegard Löwy, η οποία έκλεισε τα δεκαεννέα την ίδια χρονιά. Η Charlotte Päch, τριάντα-δύο ετών, είχε το παρατσούκλι «η Γιαγιά». Μόνο πέντε μέλη ήταν άνω της ηλικίας των τριάντα-ενός ετών το 1933, τη χρονιά που ο Hitler ανήλθε στην εξουσία, ενώ η πλειοψηφία ήταν τότε μεταξύ των ηλικιών των δέκα και δεκατριών. Οι περισσότερες απ’ τις νεαρές γυναίκες στην ομάδα ήταν φίλες ή ερωμένες κάποιου άντρα στην ομάδα, και μερικές ήταν ήδη παντρεμένες. Δύο είχαν παιδιά. Αυτό επιβεβαιώνει μαρτυρίες σχετικά με το κίνητρό τους να γίνουν μέλη μιας ομάδας και τις αναφορές σε μία αναζήτηση κοινότητας, στήριξης, αλληλεγγύης, φιλίας και έρωτα. Πολλές από αυτές ήρθαν στην ομάδα από εβραϊκά ή άλλα κινήματα νεολαίας που είτε είχαν διαλυθεί ύστερα από το πογκρόμ της 9ης και 10ης Νοεμβρίου 1938 («Νύχτα των Κρυστάλλων») είτε είχαν λιγοστέψει ραγδαία ως αποτέλεσμα της μετανάστευσης. Η ομάδα συγκροτούνταν από σχεδόν ίσο αριθμό αντρών και γυναικών. Ο μικρός εσώτερος κύκλος γύρω απ’ τον Herbert Baum είχε δεκατέσσερα μέλη, επτά εκ των οποίων γυναίκες. Τρεις γυναίκες κι ένα άντρας ήταν περισσότερο στις παρυφές.

Στον ευρύτερο κύκλο, η ομάδα Heinz Joachim, που η ίδια ήταν περισσότερο μία υπό-ομάδα, υπήρχαν επτά μέλη: τρεις γυναίκες και τέσσερεις άντρες. Ολόκληρη η ομάδα ήταν έτσι ισορροπημένη, όσον αφορούσε το φύλο. Επιπρόσθετα, από τα δώδεκα μέλη που πήραν μέρος στον εμπρησμό της έκθεσης, πέντε ήταν γυναίκες.

Η κύρια δεξαμενή ανθρώπινου δυναμικού απ’ την οποία η Baum Gruppe αντλούσε ήταν εβραϊκές οργανώσεις νεολαίας. Μετά την άνοδο του Hitler στην εξουσία, η ηγεσία της Κομμουνιστικής οργάνωσης νεολαίας έδωσε εντολή στον Baum να επικοινωνήσει με εβραϊκά κινήματα και οργανώσεις νεολαίας και να τα στρατολογήσει στην αντίσταση. Ως αποτέλεσμα, ο Baum εισχώρησε στην Ring-Bund Deutsch-Jüdischer Jugend στις αρχές του 1934.

Από τα μέσα του 1934, ο Baum ανέλαβε την ηγεσία της Κομμουνιστικής οργάνωσης νεολαίας σε νοτιοδυτική συνοικία  του Βερολίνου. Ήδη πριν την άνοδο του Hitler στην εξουσία, ο Baum κατάφερε να εργαστεί σε αρκετά εβραϊκά κινήματα της νεολαίας. Ο πυρήνας μιας αντιστασιακής ομάδας υπό την ηγεσία του προέκυψε από αυτό το πλαίσιο. Εκεί ήταν που γνώρισε την Marianne Cohen, την μέλλουσα γυναίκα του, και την Sala και τον Martin Kochmann. Στην αριστερή αργκό της εποχής η δραστηριότητά τους λεγόταν «η τακτική του Δούρειου Ίππου», στόχος της οποίας ήταν η στρατολόγηση μελών με το να εισχωρούν σε άλλες οργανώσεις, κάποιες εκ των οποίων βρίσκονταν κοντά στην δική τους νοοτροπία ενώ άλλες της αντιτίθονταν. Αργότερα, μετά το «Συνέδριο των Βρυξελλών» του Γερμανικού Κομμουνιστικού Κόμματος που έλαβε χώρα στην Μόσχα τον Οκτώβρη του 1935, η δραστηριότητα στις εβραϊκές οργανώσεις νεολαίας είχε άλλον στόχο: να παρέχει νόμιμο καμουφλάζ για κομμουνιστές ακτιβιστές, μιας και τα εβραϊκά και ιδίως τα σιωνιστικά κινήματα νεολαίας παρέμεναν νόμιμα μέχρι και μετά το πογκρόμ του Νοέμβρη. Στο ίδιο συνέδριο, οι κομμουνιστές αποφάσισαν να διώξουν τα εβραϊκά μέλη από τους παράνομους κομμουνιστικούς πυρήνες. Αυτό προκειμένου να προστατέψουν αμφότερα τα εβραϊκά μέλη και τους ίδιους τους πυρήνες. Έτσι είχαν δημιουργηθεί οι συνθήκες για να λειτουργήσουν οι εβραϊκές οργανώσεις νεολαίας ως η κύρια δεξαμενή στρατολόγησης για την εβραϊκή κομμουνιστική ομάδα που διαμορφωνόταν.

Η πρώτη οργάνωση της ομάδας φαίνεται να ξεκίνησε γύρω στα τέλη του 1938 και τις αρχές του 1939. Εκείνο τον καιρό τα εβραϊκά κινήματα νεολαίας ήταν παράνομα, αν και ακόμη κατάφερναν να φυγαδεύουν τα περισσότερα μέλη της εκτός Γερμανίας. Υπό αυτές τις συνθήκες, η οργάνωση έγινε κάτι σαν «πόλη-καταφύγιο» για τα μέλη των εβραϊκών κινημάτων νεολαίας και για τις οργανώσεις που για τον έναν ή τον άλλον λόγο δεν είχαν ακόμη φύγει απ’ τη Γερμανία.

Ελάχιστα μέλη ήταν στον άμεσα κύκλο του Herbert και της Marianne Baum: η Sala και ο Martin Kochmann, ο Heinz Birnbaum, o Felix Heymann, o Alfred Eisenstadter και ο Gerd και η Hanni Meyer. Δύο μη-Εβραίες γυναίκες ήταν μαζί τους: η Irena Walther, η οποία είχε φιλικές σχέσεις με ένα από τα μέλη, και η Suzanne Wesse, μία Γαλλίδα παντρεμένη με έναν Βερολινέζο και που είχε παραμείνει στο Βερολίνο μετά το διαζύγιό της.

Σε αυτό το στάδιο, η δραστηριότητα της ομάδας ήταν κυρίως κοινωνική και ιδεολογική. Πήγαιναν εκδρομές, άκουγαν μουσική, διοργάνωναν αναγνώσεις ποίησης και συμμετείχαν σε άλλες, παρόμοιες δραστηριότητες. Στο ιδεολογικό κομμάτι, επικεντρώνονταν στην μελέτη του μαρξισμού, διαβάζοντας τα σχετικά κείμενα και διεξάγοντας συζητήσεις. Μόνο στα μέσα του 1941, αφού ξέσπασε ο πόλεμος ανάμεσα στην Γερμανία και την Σοβιετική Ένωση, εξελίχθηκε η δραστηριότητά τους σε ενεργή αντίσταση έναντι του καθεστώτος. Αυτή έλαβε τη μορφή της δημιουργίας, τύπωσης και διανομής αντιφασιστικών αφισών και προπαγανδιστικού υλικού και, εν τέλει, της απόπειρας να ανατινάξουν την αντισοβιετική έκθεση.

Παρά τη συμμετοχή αρκετών «προσφύγων» από σιωνιστικά κινήματα νεολαίας όπως ο Ha–Bonim και ο Ha–Shomer ha–Za’ir, η συμμετοχή της ομάδας στο Γερμανικό Κομμουνιστικό Κόμμα ήταν σαφής και απόλυτη, αν και υπήρχαν διαφορές απόψεων στις συζητήσεις της ομάδας (συμπεριλαμβανομένης και μία σχετικά με το αναγκαίο και τη δικαιολόγηση του εμπρησμού της έκθεσης). Η ηγεσία όμως του Herbert Baum επί της ομάδας ήταν αδιαμφισβήτητη. Η Marianne Baum, η σύζυγός του, δίνει την εντύπωση μιας γυναίκας με σημαντική κοινωνική επιρροή στην ομάδα, που όμως ήταν στο πλευρό – ίσως ακόμη και στη σκιά – του συζύγου της.

ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΣΚΙΑΓΡΑΦΗΣΕΙΣ

Marianne Baum (το γένος Cohen)

Γεννημένη στις 9 Φεβρουαρίου 1922, στο Στρασβούργο, έφυγε από το σπίτι της στην Αλσατία περίπου το 1920, μετακομίζοντας εν τέλει στο Βερολίνο. Στα τέλη της δεκαετίας του 1920 ήταν μέλος του Deutsch-Jüdischen Jugendgemeinschaft, όπου το 1928 γνώρισε τον Herbert Baum, το οποίον αργότερα παντρεύτηκε. Το 1931 μπήκε στην κομμουνιστική οργάνωση νεολαίας, KJVD. Το 1940 δούλεψε σε εξαναγκαστική εργασία στο εβραϊκό τμήμα του εργοστασίου ηλεκτροκινητήρων της Siemens. Μαζί με τον Herbert Baum, υπήρξε κεντρική φιγούρα στην οργάνωση. Μαζί με τους φίλους της, πήρε μέρος στον εμπρησμό της αντισοβιετικής έκθεσης και συνελήφθη στις 22 Μαΐου 1942. Στις 16 Ιουλίου 1942, δικάστηκε σε ειδικό δικαστήριο στο Βερολίνο και καταδικάστηκε σε θάνατο. Εκτελέστηκε στις φυλακές Berlin-Plötzensee στις 18 Αυγούστους 1942.

Edith Fränkel

Γεννημένη στο Βερολίνο στις 8 Φεβρουαρίου 1922, η Fränkel σπούδασε στην Ανθρωποσοφική Σχολή Rudolf Steiner στις πρώτες 10 τάξεις και έπειτα ξεκίνησε τις σπουδές τις στο εμπόριο. Απ’ το 1938 βοηθούσε τη μητέρα της, Olga Fränkel, στη διαχείριση του σπιτιού της, το οποίο λειτούργησε επίσης ως εβραϊκό εστιατόριο. Το 1937 γνώρισε τον Harry Cohan τον οποίο και παντρεύτηκε. Ο γιος τους, Uri, γεννημένος στις 2 Ιουνίου 1941, πέθανε στο νοσοκομείο έξι μήνες αργότερα. Από τα τέλη του 1940 συμμετείχε, μαζί με τον Harry Cohan, στις συζητήσεις και της συναντήσεις μελέτης της ομάδας του Herbert Baum. Συνελήφθη στις 18 Ιουλίου 1942. Στις 10 Δεκεμβρίου του ίδιου έτους καταδικάστηκε σε πέντε χρόνια φυλακή. Τον Οκτώβρη του 1943 η Γκεστάπο στο Βερολίνο τη μετέφερε από τις γυναικείες φυλακές στο Cottbus και στις 17 Οκτώβρη του 1943 απελάθηκε στο Theresienstadt. Από εκεί στάλθηκε τελικά στο Άουσβιτς και δολοφονήθηκε.

Alice Hirsch

Η Hirsch, η νεότερη της ομάδας, γεννήθηκε στο Βερολίνο στις 22 Σεπτεμβρίουυ 1923. Το 1933 μεταφέρθηκε από το γερμανική Σχολή Margarethen-Lyceum στο εβραϊκό δημοτικό σχολείο στο Auguststrasse. Δούλεψε ως καθαρίστρια σε εβραϊκά σπίτια για περίπου μισό χρόνο και μετά έμεινε άνεργη. Αργότερα εργάστηκε σε βιομηχανία για οκτώ εβδομάδες. Για περίπου ενάμιση χρόνο ξεκινώντας το 1939 εργάστηκε στη φάρμα εκπαίδευσης εθνικής ένωσης στο Algut στην Άνω Σιλεσία. Τελικά, δούλεψε για την επιχείρηση του Max Schade, όπου και συνελήφθη στις 8 Ιουλίου 1942. Στις 10 Δεκεμβρίου 1942 καταδικάστηκε σε τρία χρόνια φυλάκισης και μεταφέρθηκε στη Γκεστάπο του Βερολίνου από τις φυλακές του Cottbus, τον Οκτώβρη του 1943. Στις 14 Οκτωβρίου 1943 την έστειλαν στο Άουσβιτς, όπου δολοφονήθηκε.

Hella Hirsch

Η μεγαλύτερη αδερφή της Alice γεννήθηκε στις 6 Μαρτίου 1921 και φοίτησε πρώτα στη Σχολή Margarethen-Lyceum κι έπειτα μέχρι και την πρώτη τάξη ενός εβραϊκού γυμνασίου. Ανάμεσα στον Απρίλη του 1937 και τον Μάρτη του 1939 σπούδασε εμπόριο στην επιχείρηση Zeidler και Remark. Από τον Ιούνιο του 1939 μέχρι τον Ιούνιο του 1941 υπήρξε βοηθός του Δρ. Fritz Hirschfeld. Στο τέλος, επιλέχθηκε για αναγκαστική εργασία στην I.G. Farben. Απ’ τις αρχές του Μαΐου του 1942, ζούσε παράνομα στο Fredersdorf κοντά στο Βερολίνο στο σπίτι του Frau Westphal. Συνελήφθη στις 8 Ιουλίου 1942 και καταδικάστηκε σε θάνατο στις 10 Δεκεμβρίου 1942. Εκτελέστηκε στις φυλακές Berlin-Plötzensee στις 4 Μαρτίου 1943.

Charlotte Holzer (το γένος Abraham)

Γεννημένη στις 7 Δεκεμρβίου 1909 στο Βερολίνο, η Holzer παρακολούθησε το δημοτικό στο Βερολίνο και εκπαιδεύτηκε ως νοσοκόμα στον εβραϊκό βρεφονηπιακό σταθμό στο Niederschönhausen. Έλαβε επιπλέον εκπαίδευση στο εβραϊκό νοσοκομείο στην Iranische Strasse, όπου δούλεψε μέχρι και λίγο πριν συλληφθεί. Γνώρισε τον Herbert Baum και την Marianne Cohen στο εβραϊκό κίνημα νεολαίας DJJG, αλλά δεν ήταν σε επαφή μαζί τους μέχρι το 1939/40. Στις αρχές της δεκαετίας του 1930 μπήκε σ’ έναν νέο κομμουνιστικό πυρήνα που ιδρύθηκε στο εβραϊκό νοσοκομείο. Εκεί γνώρισε τον Gustav Päch, ο οποίος δίδασκε στους κύκλους μελέτης επαναστατικών οργανώσεων. Παντρεύτηκαν το 1932 ή 1933 και το ίδιο έτος έκαναν μία κόρη, την Eva. Το Αύγουστο του 1933 ο Gustav Päch συνελήφθη, δικάστηκε για συνωμοσία και καταδικάστηκε σε δεκαέξι μήνες φυλάκισης. Μετά την αποφυλάκισή του, το ζευγάρι απομακρύνθηκε και η Charlotte έζησε μόνη με την κόρη της. Το 1940 γνώρισε τον Herbert Baum, ο οποίος ήταν ασθενής στο εβραϊκό νοσοκομείο, και μπήκε στην ομάδα του. Εκεί γνώρισε τον Richard Holzer. Συνελήφθη στις 8 Οκτωβρίου 1942 μαζί με τον Martin Kochmann, τον Felix Heiman και τον Herbert Bodzislavski και καταδικάστηκε για συνωμοσία. Η δίκη της έγινε στις 29 Ιουνίου 1943, ενώ ήταν άρρωστη με οστρακιά στο θεραπευτήριο των γυναικείων φυλακών Leipzig-Kleinmaüsdorf, όπου εξέτιε ποινή για οικονομικά εγκλήματα πολέμου (και κατοχή παράνομων κουπουνιών). Η υπόθεσή της χωρίστηκε από τις άλλες και δεν δικάστηκε ποτέ. Την μετακίνησαν σε διάφορες φυλακές και στρατόπεδα εργασίας στο Βερολίνο και στο τέλος επιβίωσε στο στρατόπεδο στη Schulstrasse. Τον Ιούνιο του 1944 κατάφερε να δραπετεύσει από το νοσοκομείο στην Iranische Strasse. Μετά τον πόλεμο, ο Richard Holzer επέστρεψε στη Γερμανία και παντρεύτηκε τη Charlotte Päch η οποία, μαζί με τον άντρα της, ήταν ένα από τα ελάχιστα μέλη της Baum Gruppe που επιβίωσε και κατέθεσε σχετικά με την δραστηριότητά τους. Πέθανε στις 29 Σεπτέμβρη 1980.

Marianne Joachim (το γένος Prager)

Γεννημένη στο Βερολίνο στις 5 Νοεμβρίου 1921, η Joachim παρακολούθησε το δημοτικό μέχρι την ηλικία των δεκαέξι και συνέχισε στο εβραϊκό γυμνάσιο μέχρι τις τελικές της εξετάσεις. Δούλεψε ως νοσοκόμα στο εβραϊκό κέντρο φιλοξενίας παιδιών. Το 1940 στάλθηκε στο Rathenau με μία ομάδα εργασίας για ενάμιση χρόνο και το 1941 δούλεψε σε εξαναγκαστική εργασία στο εργοστάσιο Alfred Teves στο Wittenau. Στις 22 Αυγούστου 1941, παντρεύτηκε τον Heinz Joachim· και οι δύο ήταν μέλη της Baum Gruppe. Λέγεται ότι ήταν γεμάτη ζωντάνια και προικισμένη με αίσθηση του χιούμορ, ευθυμία και σπιρτάδα. Η Marianne Joachim συνελήφθη στις 9 Ιουνίου 1942 στη Rickstrasse και καταδικάστηκε σε θάνατο στις 10 Δεκεμβρίου 1942. Εκτελέστηκε στις 4 Μαρτίου 1943 στις φυλακές Berlin-Plötzensee.

Sala Kochmann

Γεννημένη στις 7 Ιουνίου 1912 στο Rzeszow της Πολωνίας η Kochmann σπούδασε νηπιαγωγός στη σχολή νοσοκόμων στην Jerusalemer Strasse στο Gipsstrasse. Το 1938 παντρεύτηκε τον Martin Kochmann. Υπήρξε ένα από τα πρώτα και ενεργά μέλη της ομάδας, συμμετέχοντας στην απόπειρα εμπρησμού της έκθεσης. Συλληφθείσα στις 23 Μαΐου 1942 προσπάθησε να αποφύγει τα βασανιστήρια πηδώντας από το παράθυρο του αστυνομικού τμήματος και τραυματίστηκε βαριά. Ενώ βρισκόταν στο εβραϊκό νοσοκομείο στην Iranische Strasse μεταβίβαζε πληροφορίες και προειδοποιήσεις στα μέλη της ομάδας που δεν είχαν ακόμη συλληφθεί μέσω της Charlotte Päch, ένα μέλος της ομάδας που ήταν νοσοκόμα στο νοσοκομείο. Έχοντας πάει στη δίκη της με φορείο, καταδικάστηκε σε θάνατο στις 16 Ιουλίου 1942 και εκτελέστηκε στις 18 Αυγούστου 1942 στις φυλακές Berlin-Plötzensee.

Hanni Meyer (το γένος Lindenberger)

Γεννημένη στις 14 Φεβρουαρίου 1921 στο Βερολίνο, πήγε γυμνάσιο και σπούδασε σε ιδιωτική σχολή εμπορίου. Από τον Απρίλη έως τον Οκτώβρη του 1940 σπούδασε νοσοκόμα στο σεμινάριο της εβραϊκής κοινότητας, όμως οι σπουδές της διακόπηκαν. Τον Οκτώβρη του 1940, δούλεψε σ’ ένα εργοστάσιο ηλεκτρικών λαμπτήρων. Στις 27 Φεβρουαρίου 1942 παντρεύτηκε τον Gerd Meyer. Υπήρξε πρώην μέλος της Ring-Bund Deutsch-Jüdischer Jugend. Συλληφθείσα στις 3 Ιουνίου 1942 καταδικάστηκε σε θάνατο στις 10 Δεκεμβρίου 1942 και εκτελέστηκε στις 4 Μαρτίου 1943 στις φυλακές Berlin-Plötzensee.

Lotte Rotholz (το γένος Jastrow)

Η Jastrow γεννήθηκε στις 25 Σεπτεμβρίου 1923 στο Bentheim. Ο πατέρας της ήταν μαγκίντ (ιεροκήρυκας) και δάσκαλος θρησκευτικών σπουδών προσληφθείς από την εβραϊκή κοινότητα. Το 1933 η οικογένεια μετακόμισε στο Βερολίνο. Μετά το δημοτικό, σπούδασε μοδίστρα κι αργότερα δούλεψε στο εργοστάσιο Spindler. Στις 10 Δεκεμβρίου 1941 παντρεύτηκε τον Siegbert Rotholz και έζησαν μαζί μέχρι τη σύλληψή τους. Στις 10 Δεκεμβρίου 1942 καταδικάστηκε σε δέκα χρόνια φυλάκισης. Στις 14 Οκτωβρίου 1943 μεταφέρθηκε στο Άουσβιτς , όπου δολοφονήθηκε.

Suzanne Wesse (το γένος Vasseur)

Η Vasseur γεννήθηκε στις 16 Ιανουαρίου 1914 στο Καλαί της Γαλλίας. Κόρη ενός εύπορου βιομήχανου, πήγε σχολείο στην Αγγλία, την Ισπανία και το Βερολίνο. Το 1934 δούλεψε σε μία εβραϊκή εταιρεία ρουχισμού, όπου γνώρισε τον μηχανικό Richard Wesse. Επέστρεψε στη Γαλλία και γύρισε πίσω στο Βερολίνο το 1935. Το 1936 παντρεύτηκε τον Wesse, ο οποίος σύμφωνα με τους Νόμους της Νυρεμβέργης ήταν ένας mischling *(σημείωση: δηλαδή άνθρωπος κατώτερης φυλής) πρώτου βαθμού. Τον Απρίλη του 1937 γεννήθηκε η κόρη τους Katherina. Μέχρι τον Ιούνη του 1937 δούλεψε ως ανεξάρτητη μεταφράστρια στο Βερολίνο. Τον Ιούνιο του 1938, ο αδερφός της, Amand Vasseur, ήρθε στο Βερολίνο. Γνώρισαν τον Felix Heiman, την Sala και τον Martin Kochmann και εισχώρησαν στην ομάδα του Herbert Baum. Ο Amand επέστρεψε στο Παρίσι τον Αύγουστο του 1939. Ο αδερφός της, August Vasseur, ήταν αιχμάλωτος πολέμου και το 1942 μεταφέρθηκα στο Stalag III A κοντά στο Weckenwalde, όπου η Suzanne μπόρεσε να μιλήσει μαζί του. Εκμεταλλεύτηκε την νόμιμη δουλειά της στο γραφείο για να φτιάχνει στένσιλ για τις αφίσες της ομάδας. Στις 23 Μαΐου 1942, η Suzanne και ο Richard Wesse συνελήφθησαν στο σπίτι τους. Ο Richard αφέθηκε ελεύθερος ύστερα από τρεις βδομάδες φυλάκισης. Η Suzanne καταδικάστηκε σε θάνατος στις 16 Ιουλίου και εκτελέστηκε στις φυλακές Berlin-Plötzensee στις 18 Αυγούστου 1942.

Βιβλιογραφία:

Be’er, Mark. Bletter far geshikhte. Warsaw: 1961, 27–64; Eschwege, Helmut. “Resistance of German Jews against the Nazi Regime.” In LBI Yearbook 15 (1970): 168–180; Kwiet, Konrad, and Helmut Eschwege. Selbstbehauptung und Widerstand: Deutsche Juden im Kampf um Existenz und Menschenwürde 1933–1945. Hamburg: 1984, 114–139; Loehken, Wilfried, and Werner Vathke. Juden im Widerstand: Drei Gruppen zwischen Ueberlebenskampf und Politischer Aktion, Berlin 1939–1945. Berlin: 1993, 114–117; Maoz, Eliyahu. Yalkut Moreshet 3: 79–88; Wippermann, Wolfgang. Die Berliner Gruppe Baum und der judischer Widerstand 4–10. Informationszentrum Berlin, Gedank und Bildungstatte Staufenberg Strasse 14, 1000 Berlin 30.