Στο τρίτο βιβλίο του Κεφαλαίου (1894), ο Καρλ Μαρξ περιγράφει το τοκοφόρο κεφάλαιο ως τη «μητέρα όλων των παράλογων μορφών», καθώς δημιουργεί την εντύπωση ότι το χρήμα μπορεί να γεννά περισσότερο χρήμα ανεξάρτητα από την παραγωγή, την εργασία και την οικονομική δραστηριότητα.

Στην κυκλοφορία του τοκοφόρου κεφαλαίου, το χρήμα προκαταβάλλεται με την προσδοκία να επιστρέψει ως περισσότερο χρήμα (Χ–Χ′). Οι κοινωνικές σχέσεις παραγωγής που καθιστούν δυνατή αυτή τη συσσώρευση φαίνεται να εξαφανίζονται. Ο τόκος εμφανίζεται ως φυσική ιδιότητα του ίδιου του χρήματος και όχι ως αξίωση επί της υπεραξίας που παράγεται μέσω της παραγωγικής διαδικασίας. Ο Μαρξ υποστηρίζει ότι αυτή η μορφή δημιουργεί μια μυστικοποιημένη αντίληψη του καπιταλισμού, σύμφωνα με την οποία ο πλούτος μοιάζει να αναπαράγεται από μόνος του, χωρίς την ανθρώπινη εργασία.

Η κριτική έγκειται στο γεγονός ότι ο χρηματοπιστωτικός πλούτος εμφανίζεται όλο και περισσότερο αποσυνδεδεμένος από τις παραγωγικές και κοινωνικές διαδικασίες από τις οποίες εξαρτάται τελικά. Το χρήμα μοιάζει να έχει αποκτήσει μια αυτόνομη ζωή, ενώ η εργασία και οι κοινωνικές σχέσεις που συντηρούν τη διαδικασία της συσσώρευσης καθίστανται αόρατες.

μετάφραση από την σελίδα https://www.facebook.com/00polscience

Μια δική μας σημείωση 

Παραπάνω από έναν αιώνα μετά τη δημοσίευση του τρίτου τόμου του Κεφαλαίου, η μαρξική ανάλυση του τοκοφόρου κεφαλαίου εξακολουθεί να αποδεικνύει ξεκάθαρα την αναλυτική της υπεροχή. Και αυτό ακριβώς επειδή δεν απευθύνεται στο συναίσθημα, στο θυμικό ή στις ηθικές προκαταλήψεις, αλλά απαιτεί την κριτική επεξεργασία των ίδιων των κοινωνικών και οικονομικών σχέσεων. Δεν αρκείται στην καταγγελία των φαινομένων, αλλά επιχειρεί να αποκαλύψει τους δομικούς όρους που τα καθιστούν δυνατά.

Αρκεί να αντιπαραβάλουμε αυτή την προσέγγιση με τις ηθικολογικές καταγγελίες της τοκογλυφίας, όπως τις συναντάμε σε αναρχικά και φασιστικά ιδεολογικά ρεύματα, αλλά και με τις μεταγενέστερες θεωρητικές εκπτώσεις που διαιρούν το κεφάλαιο σε ένα υποτιθέμενα «υγιές» και «παραγωγικό» κεφάλαιο και σε ένα «παρασιτικό» και «διεφθαρμένο» χρηματοπιστωτικό κεφάλαιο. Πρόκειται για αντιλήψεις που, αντί να αναλύουν την εσωτερική ολότητα των καπιταλιστικών σχέσεων, καταφεύγουν σε ηθικές αξιολογήσεις και εξωτερικές διακρίσεις μεταξύ καλών και κακών μορφών συσσώρευσης.

Η μαρξική κριτική, αντίθετα, δεν αντιπαραθέτει ένα υποτιθέμενα υγιές κεφάλαιο σε ένα νοσηρό παράγωγό του. Αναλύει το χρηματοπιστωτικό κεφάλαιο ως οργανική στιγμή της συνολικής κίνησης του κεφαλαίου και αποκαλύπτει τον φετιχισμό που κάνει τις κοινωνικές σχέσεις εκμετάλλευσης να εμφανίζονται ως αυτόνομες ιδιότητες των πραγμάτων. Εκεί ακριβώς βρίσκεται η διαφορά ανάμεσα στην κριτική της πολιτικής οικονομίας και στην ηθικολογική καταγγελία του καπιταλισμού: η πρώτη επιδιώκει να κατανοήσει και να κριτικάρει την κοινωνική ολότητα, ενώ η δεύτερη συχνά καταλήγει να αναπαράγει τις ιδεολογικές της μορφές.