Κράτος, Ιδεολογία, Φετιχισμός του Εμπορεύματος & Αλλοτρίωση στον Μαρξ
Νέα ομάδα μελέτης του Shades Aufbau
Έναρξη: Κυριακή 18 Οκτωβρίου 2026
Η πρωτοβουλία του Shades Aufbau εγκαινιάζει τη σεζόν με έναν νέο κύκλο μελέτης, με μια συλλογική ανάγνωση, παρουσίαση και επεξεργασία τεσσάρων κρίσιμων εννοιών και προβληματικών που διατρέχουν με διαφορετικούς τρόπους και σε διαφορετικές στιγμές το μαρξικό έργο: το κράτος, την ιδεολογία, τον φετιχισμό του εμπορεύματος και την αλλοτρίωση.
Με αυτό τον κύκλο μελέτης επιθυμούμε κάτι περισσότερο από μια επιστροφή στα κείμενα του Μαρξ ή μια ακόμη διαδικασία πολιτικής αυτομόρφωσης. Επιθυμούμε να ανοίξουμε μια συζήτηση πάνω σε ζητήματα που τοποθετούνται στον πυρήνα της θεωρητικής και πολιτικής ταυτότητας του εγχειρήματός μας. Ζητήματα όπως το κράτος, η ιδεολογία και η κριτική σε αυτήν είναι, άλλωστε, συγκροτητικά για εμάς, ενώ δεν θα μπορούσαν φυσικά να λείπουν και κεντρικές έννοιες του μαρξικού έργου που μας βοηθούν να κατανοήσουμε καλύτερα τη μυστικοποίηση των κοινωνικών σχέσεων στην κεφαλαιοκρατική κοινωνία και τις μορφές συνείδησης μέσα από τις οποίες αυτές γίνονται αντιληπτές και φυσικοποιούνται. Ζητήματα που συνδέονται προφανώς διαλεκτικά μεταξύ τους, και που η επεξεργασία τους σίγουρα βοηθά ένα κομμουνιστικό εγχείρημα, και τον κόσμο που το απαρτίζει, να οικοδομήσει γέφυρες θεωρητικής συνεννόησης, κάτι που δημιουργεί αυτόματα και μια αυτοπεποίθησή στην κοινωνική μας απεύθυνση.
Η επιλογή αυτών των τεσσάρων θεματικών δεν είναι τυχαία. Αντίθετα, συγκροτεί μια προσπάθεια να επιστρέψουμε σε ορισμένες από τις θεμελιώδεις κατηγορίες της μαρξικής κριτικής, για να διερευνήσουμε την εσωτερική τους συνάφεια και, κυρίως, τη δυνατότητά τους να φωτίσουν πολιτικά ερωτήματα όπως: με ποιους όρους μπορεί σήμερα να ασκηθεί κριτική στην καπιταλιστική κοινωνία; Πώς μπορούμε να σκεφτούμε την κοινωνική κυριαρχία χωρίς να την ανάγουμε ούτε σε αφηρημένους μηχανισμούς, ούτε στις προθέσεις κάποιων παντοδύναμων υποκειμένων; Πώς διαμορφώνονται οι μορφές συνείδησης που κάνουν αυτή την κοινωνία να εμφανίζεται ως φυσική, αναγκαία και αναπόφευκτη; Και ποια θέση κατέχει το κράτος μέσα σε αυτή την κοινωνική ολότητα;
Για εμάς η κριτική δεν μπορεί να ξεκινά από τις έτοιμες μορφές με τις οποίες η κεφαλαιοκρατική κοινωνία περιγράφει τον εαυτό της και να τις αναπαράγει με διαφορετικό πρόσημο. Δεν αρκεί να αντικαταστήσουμε την επίσημη αφήγηση με μια «αντίθετη» αφήγηση. Το ζητούμενο είναι να κατανοήσουμε τις ίδιες τις κοινωνικές μορφές που παράγουν τόσο την καθημερινή εμπειρία, όσο και τις ιδεολογικές της αναπαραστάσεις.
Στα Οικονομικά και Φιλοσοφικά Χειρόγραφα του 1844, ο Μαρξ γράφει:
«Με την αξιοποίηση του κόσμου των πραγμάτων αυξάνεται, ευθέως ανάλογα, η απαξίωση του κόσμου των ανθρώπων».
Η έννοια της αλλοτρίωσης θέτει ήδη ένα από τα θεμελιώδη ερωτήματα της κριτικής της καπιταλιστικής νεωτερικότητας: πώς είναι δυνατόν οι άνθρωποι να παράγουν μέσα από τη δική τους κοινωνική δραστηριότητα έναν κόσμο που ορθώνεται απέναντί τους ως ξένη, αυτόνομη και εξουσιαστική δύναμη;
Η εργασία, τα προϊόντα της και, ευρύτερα, οι κοινωνικές σχέσεις που οι ίδιοι οι άνθρωποι συγκροτούν μπορούν να αποκτούν απέναντί τους μια φαινομενική αυτονομία, σαν να διέπονται από δικούς τους νόμους, ανεξάρτητους από την κοινωνική δραστηριότητα που τους παράγει.
Η αλλοτρίωση για τον Μαρξ ενσωματώνει τόσο τη σχέση του εργάτη με το προϊόν της εργασίας του, όσο και την ίδια την εργασιακή του δραστηριότητα, καθώς δεν χάνει μόνο αυτό που παράγει· χάνει και τον έλεγχο πάνω στην ίδια τη διαδικασία της παραγωγής, ενώ ταυτόχρονα αποξενώνεται από αυτό που θα μπορούσε να είναι ως ανθρώπινο ον αφού η εργασία αντί να είναι ένας τρόπος δημιουργικής αυτοπραγμάτωσης μετατρέπεται σε κάτι καταναγκαστικό. Έτσι που τελικά όντας αλλοτριωμένος από το προϊόν, την εργασία του και από τον ίδιο του τον εαυτό, αλλοτριώνεται και από τους άλλους, καθώς η κοινωνική σχέση δεν βιώνεται ως συνειδητή συλλογική συνεργασία, αλλά ως σχέση ανάμεσα σε άτομα που συναντιούνται μέσω ιδιοκτησίας, αγοράς, μισθού και ανταγωνισμού.
Στο ώριμο έργο του Μαρξ, και κυρίως στην ανάλυση του εμπορεύματος, το πρόβλημα αυτό αποκτά έναν πιο συγκεκριμένο κοινωνικό προσδιορισμό: από τη φιλοσοφική προβληματική της αλλοτρίωσης περνάμε στη συγκεκριμένη κοινωνική μορφή του εμπορεύματος.
«Μια καθορισμένη κοινωνική σχέση μεταξύ ανθρώπων παίρνει για αυτούς τη φαντασμαγορική μορφή μιας σχέσης ανάμεσα σε πράγματα». Karl Marx, Το Κεφάλαιο, τόμ. I, κεφ. 1, «Ο φετιχιστικός χαρακτήρας του εμπορεύματος και το μυστικό του» (1867)
Ο φετιχισμός του εμπορεύματος δεν αφορά κάποια υπερβολική έλξη για τα αντικείμενα, ούτε μια ηθική καταγγελία του καταναλωτισμού. Αγγίζει τον ίδιο τον τρόπο με τον οποίο συγκροτείται και εμφανίζεται η κοινωνική πραγματικότητα της εμπορευματικής παραγωγής. Οι κοινωνικές σχέσεις μεταξύ των ανθρώπων προσλαμβάνουν τη μορφή αντικειμενικών σχέσεων μεταξύ πραγμάτων, ενώ τα δημιουργήματα της ανθρώπινης δραστηριότητας μοιάζουν να διαθέτουν μια αυτόνομη κοινωνική δύναμη. Το χρήμα, η αξία, το κεφάλαιο, η αγορά εμφανίζονται ως φυσικές και αυτονόητες πραγματικότητες, με τη δική τους κίνηση και λογική, αποσπασμένες από τις κοινωνικές σχέσεις που τις παράγουν. Η κοινωνική κυριαρχία, επομένως, δεν χρειάζεται πάντοτε να εμφανίζεται με το πρόσωπο ενός κυρίαρχου. Μπορεί να είναι απρόσωπη, αντικειμενική και κοινωνικά παραγόμενη: οι άνθρωποι να υπόκεινται δηλαδή σε κοινωνικούς καταναγκασμούς που οι ίδιοι παράγουν μέσα από τη δραστηριότητά τους, χωρίς ωστόσο να τους ελέγχουν συλλογικά και συνειδητά.
Αυτή η διαπίστωση είναι κρίσιμη και για την κριτική της ιδεολογίας. Η ιδεολογία δεν μπορεί να νοηθεί απλώς ως ένα σύνολο ψευδών ιδεών που επιβάλλονται από κάπου «πάνω» σε μια κατά τα άλλα διαυγή κοινωνική πραγματικότητα. Οι ίδιες οι κοινωνικές σχέσεις παράγουν τρόπους αναπαράστασης, μορφές συνείδησης και κατηγορίες σκέψης μέσα από τις οποίες γίνονται αντιληπτές.
Στον Πρόλογο του 1859 στην Κριτική της Πολιτικής Οικονομίας, ο Μαρξ γράφει: «Δεν είναι η συνείδηση των ανθρώπων που καθορίζει το Είναι τους, μα αντίθετα, το κοινωνικό Είναι που καθορίζει τη συνείδησή τους».
Η παραπάνω θέση δεν συνεπάγεται έναν μηχανιστικό καθορισμό της ανθρώπινης σκέψης ούτε μετατρέπει τα υποκείμενα σε παθητικούς φορείς κοινωνικών δομών. Όπως άλλωστε είχε γράψει νωρίτερα ο Μαρξ στην 18η Μπρυμαίρ (1852): «οι άνθρωποι δημιουργούν την ίδια τους την ιστορία, τη δημιουργούν όμως όχι όπως τους αρέσει, όχι μέσα σε συνθήκες που οι ίδιοι διαλέγουν, μα μέσα σε συνθήκες που υπάρχουν άμεσα, που είναι δοσμένες και που κληροδοτήθηκαν από το παρελθόν».
Οι άνθρωποι, επομένως, δρουν και μετασχηματίζουν τον κοινωνικό τους κόσμο, αλλά το κάνουν μέσα σε ιστορικά προσδιορισμένες σχέσεις που προηγούνται της ατομικής τους βούλησης και διαμορφώνουν τόσο το πεδίο της δράσης τους, όσο και τις κατηγορίες μέσα από τις οποίες αντιλαμβάνονται την ίδια την κοινωνική πραγματικότητα.
Η κριτική της ιδεολογίας δεν αφορά, συνεπώς, μόνο το ποιες ιδέες είναι αληθείς ή ψευδείς και δεν εξαντλείται στην αποκάλυψη μιας πλάνης πίσω από την οποία υποτίθεται ότι βρίσκεται μια αδιαμεσολάβητη αλήθεια. Επιχειρεί να εξηγήσει τους κοινωνικούς όρους που καθιστούν συγκεκριμένους τρόπους σκέψης δυνατούς, εύλογους ή αυτονόητους· γιατί συγκεκριμένες μορφές συνείδησης έχουν υλικό έρεισμα και πώς οι μορφές εμφάνισης της κοινωνικής πραγματικότητας μπορούν να είναι πραγματικές, ενώ ταυτόχρονα αποκρύπτουν ή αντιστρέφουν τις κοινωνικές σχέσεις που τις παράγουν.
Σε αυτό το επίπεδο αποκτά ιδιαίτερη σημασία και η κριτική κάθε μορφής προσωποποίησης της κοινωνικής κυριαρχίας. Όταν η αφηρημένη και απρόσωπη κίνηση του κεφαλαίου αποδίδεται αποκλειστικά σε συγκεκριμένους «κακούς» φορείς, σε τραπεζίτες, χρηματιστές, ελίτ, έθνη ή άλλα υποτιθέμενα ενιαία συλλογικά υποκείμενα τότε η κριτική μπορεί εύκολα να μετατραπεί σε μια ακόμη φετιχοποιημένη αναπαράσταση των ίδιων των κοινωνικών σχέσεων που ισχυρίζεται ότι αντιμάχεται. Η κριτική θεωρία έχει αναδείξει επανειλημμένα ότι ο αντικαπιταλισμός δεν είναι από μόνος του χειραφετητικός. Μπορεί να προσλάβει αντιδραστικές μορφές όταν στρέφεται εναντίον προσωποποιημένων εμφανίσεων του κεφαλαίου αφήνοντας ανέπαφη την ίδια την κοινωνική σχέση. Η κριτική της ιδεολογίας αφορά, επομένως και την ίδια τη δυνατότητα μιας υλιστικής κριτικής να μην εγκλωβίζεται στις μορφές εμφάνισης του αντικειμένου που επιχειρεί να κατανοήσει.
Και εδώ ακριβώς αναδύεται το ζήτημα του κράτους. Το κράτος δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί σαν μια ουδέτερη μηχανή που μπορεί να χρησιμοποιηθεί προς διαφορετικούς σκοπούς ανάλογα με το ποιος καταλαμβάνει την κυβερνητική εξουσία.
«Η εργατική τάξη δεν μπορεί απλώς να καταλάβει τον έτοιμο κρατικό μηχανισμό και να τον χρησιμοποιήσει για τους δικούς της σκοπούς». Karl Marx, Ο Εμφύλιος Πόλεμος στη Γαλλία (1871)
Από την άλλη, δεν αρκεί ούτε η αντίστροφη αναγωγή του κράτους σε ένα απλό εργαλείο που υπακούει μηχανικά στη βούληση μιας ενιαίας άρχουσας τάξης.
Η μαρξική προβληματική μας υποχρεώνει να θέσουμε το ερώτημα βαθύτερα: ποια είναι η ειδικά πολιτική μορφή της καπιταλιστικής κοινωνίας; Πώς συνδέονται η φαινομενική αυτονομία του κράτους, η καθολικότητα του δικαίου και του πολίτη, η ταξική κοινωνία και η αναπαραγωγή των καπιταλιστικών κοινωνικών σχέσεων; Και πώς μπορούμε να κατανοήσουμε το κράτος χωρίς ούτε να το αποσυνδέουμε από την κοινωνική ολότητα, ούτε να εξαφανίζουμε τη σχετική αυτονομία της πολιτικής, των θεσμών και των συγκεκριμένων δρώντων υποκειμένων;
Από την αλλοτρίωση στον φετιχισμό.
Από τον φετιχισμό στην ιδεολογία.
Από την ιδεολογία στην κρατική μορφή της κεφαλαιοκρατικής κοινωνίας
Οι τέσσερις αυτές θεματικές δεν αποτελούν, λοιπόν, ανεξάρτητες θεωρητικές περιοχές. Διασταυρώνονται και συνομιλούν γύρω από ένα κοινό πρόβλημα: πώς οι κοινωνικές σχέσεις που οι ίδιοι οι άνθρωποι παράγουν αυτονομούνται, αντικειμενοποιούνται, μυστικοποιούνται και ορθώνονται απέναντί τους ως μορφές κοινωνικού καταναγκασμού.
Το Shades Aufbau δεν αντιλαμβάνεται το μαρξικό αυτό νήμα ως ένα κλειστό θεωρητικό σύστημα που απλώς αναμένει τη σωστή εφαρμογή του. Η επιστροφή στον Μαρξ έχει αξία μόνο εφόσον παραμένει ταυτόχρονα κριτική και αυτοκριτική: κριτική της καπιταλιστικής κοινωνίας και των ιδεολογικών της μορφών που συγκαλύπτουν και φυσικοποιούν τις κοινωνικές της σχέσεις, αλλά και αυτοκριτική των πολιτικών μορφών και πρακτικών που ιστορικά συγκροτήθηκαν στο όνομα διαφορετικών μορφών του μαρξισμού, των θεωρητικών σχημάτων που παγιώθηκαν ως αυτονόητες βεβαιότητες, αλλά και των αποτυχιών και ορισμένων τυφλών σημείων που συνόδευσαν την ιστορική τους διαδρομή.
Σε αυτή την προσπάθεια, η Κριτική Θεωρία αποτελεί για το Shades έναν κρίσιμο συνομιλητή. Η επεξεργασία του φετιχισμού, της πραγμοποίησης, της αλλοτρίωσης, της ιδεολογίας και των μορφών αυταρχικής κοινωνικοποίησης μάς επιτρέπει να συνεχίσουμε το νήμα της μαρξικής κριτικής πέρα από μια στενά οικονομιστική ανάγνωση του καπιταλισμού και να στραφούμε προς την κοινωνική ολότητα: προς τις μορφές υποκειμενικότητας, πολιτικής και καθημερινής ζωής που παράγει η κεφαλαιοκρατική κοινωνία.
Γι’ αυτό και ο συγκεκριμένος κύκλος φιλοδοξεί να είναι κάτι περισσότερο από μια σειρά παρουσιάσεων. Θέλουμε να αποτελέσει έναν χώρο στον οποίο η θεωρία θα παράγεται συλλογικά: μέσα από ανάγνωση, επανεξέταση εννοιών, αμφισβήτηση δεδομένων σχημάτων και την προσπάθεια συγκρότησης ενός κοινού εννοιολογικού εδάφους. Η θεωρητική συνεννόηση δεν σημαίνει την εξάλειψη των διαφορών. Σημαίνει όμως ότι μπορούμε να αποσαφηνίζουμε πάνω σε τι ακριβώς διαφωνούμε και να δημιουργούμε τους όρους μέσα στους οποίους οι διαφορές μπορούν να γίνουν αντικείμενο συλλογικής ζύμωσης. Και αυτό είναι κρίσιμο για κάθε εγχείρημα που δεν θέλει η πολιτική του ύπαρξη να εξαντλείται σε ένα άθροισμα ατομικών πεποιθήσεων, αυτονόητων συνθημάτων και συγκυριακών τοποθετήσεων.
Η οικοδόμηση ενός κομμουνιστικού εγχειρήματος απαιτεί και θεωρητική υποδομή: έννοιες που να μπορούν να περιγράψουν το αντικείμενο της κριτικής μας, χωρίς να αναπαράγουν τις ιδεολογικές του μορφές· και μια συλλογική αυτοπεποίθηση που δεν προκύπτει από τη βεβαιότητα ότι κατέχουμε την αλήθεια, αλλά από την ικανότητά μας να σκεφτόμαστε από κοινού.
Αν το Aufbau σημαίνει οικοδόμηση, αυτή η οικοδόμηση δεν αφορά μόνο δομές, δράσεις ή δίκτυα. Αφορά την επίμονη προσπάθεια οικοδόμησης των εννοιών, των συλλογικών δεσμών και της ίδιας της δυνατότητας της κριτικής που είναι αναγκαία για να μπορέσουμε να φανταστούμε και να συμβάλλουμε στη συγκρότηση μιας κοινωνίας πέρα από τις μορφές κυριαρχίας που σήμερα παρουσιάζονται ως αναπόδραστες.
Η νέα ομάδα μελέτης ξεκινά την Κυριακή 18 Οκτωβρίου 2026.
Καλούμε όσα άτομα επιθυμούν να συμμετάσχουν σε αυτή τη συλλογική διαδικασία μελέτης, συζήτησης και θεωρητικής παραγωγής να επικοινωνήσουν μαζί μας.
Shades Aufbau | Κοινότητα – Θεωρία – Δικτύωση
