Στο πρώτο κεφάλαιο του Κεφαλαίου ο Μαρξ ξεκινά την ανάλυση της κεφαλαιοκρατικής κοινωνίας από το εμπόρευμα, ένα πράγμα τόσο συνηθισμένο που μοιάζει αυτονόητο. Η ανάλυση δείχνει ότι κρύβει μια ιδιαίτερη κοινωνική λογική. Στον καπιταλισμό οι άνθρωποι δεν συνδέονται άμεσα μεταξύ τους, αλλά μέσα από την ανταλλαγή των προϊόντων της εργασίας τους. Η κοινωνική σχέση των παραγωγών εμφανίζεται έτσι ως σχέση πραγμάτων. Το εμπόρευμα φαίνεται να έχει «αξία» ως φυσική ιδιότητα, όπως έχει βάρος ή χρώμα, ενώ η αξία είναι έκφραση του τρόπου με τον οποίο οργανώνεται κοινωνικά η εργασία.

Ο φετιχισμός δεν είναι ψευδαίσθηση του μυαλού που διαλύεται με λίγη διαφώτιση. Είναι η πραγματική μορφή της κοινωνικής πράξης, όπου ακόμα κι όταν γνωρίζουμε ότι η αξία προέρχεται από εργασία, συνεχίζουμε να ενεργούμε μέσα στην αγορά σαν να ήταν ιδιότητα των πραγμάτων. Γι’ αυτό η αγορά εμφανίζεται ως φυσική τάξη, η τιμή ως αντικειμενικό γεγονός και το χρήμα ως κάτι που από μόνο του «δουλεύει». Η εργασία, αντί να ελέγχει τα προϊόντα της, κυριαρχείται από αυτά.

Το απόσπασμα από τον πρώτο τόμο του Κεφαλαίου για τον φετιχισμό του εμπορεύματος. Όπου υπογραμμίσεις με έντονα γράμματα είναι δικές μας. 

Ένα εμπόρευμα φαίνεται από την πρώτη ματιά σαν ένα αυτονόητο συνηθισμένο πράγμα. Η ανάλυση του δείχνει ότι είναι ένα πολύ στρυφνό πράγμα, γεμάτο από μεταφυσική σοφιστεία και θεολογικές παραξενιές. Σαν αξία χρήσης δεν έχει τίποτα το μυστηριώδες, αδιάφορο αν το εξετάζω από την άποψη ότι ικανοποιεί με τις ιδιότητες του ανθρώπινες ανάγκες, ή αν τις ιδιότητες αυτές τις αποχτά σαν προϊόν ανθρώπινης εργασίας. Είναι πεντακάθαρο ότι ο άνθρωπος με τη δράση του μεταβάλλει τις μορφές των φυσικών υλών με έναν τρόπο που του είναι ωφέλιμος. Η μορφή του ξύλου λχ μεταβάλλεται όταν φτιάχνουν από αυτό ένα τραπέζι. Παρόλα αυτά το τραπέζι παραμένει ξύλο, ένα κοινό αισθητό πράγμα. Μόλις όμως εμφανίζεται σαν εμπόρευμα, μετατρέπεται σε αισθητό υπεραισθητό πράγμα. Δε στέκεται μόνο με τα πόδια του στο έδαφος, μα απέναντι σε όλα τα άλλα εμπορεύματα πατάει με το κεφάλι κάτω κι αρχίζει το ξυλένιο του κεφάλι να γεννοβολά φαντασιοπληξίες, πιο θαυμαστές ακόμα κι από το αν άρχιζε να χορεύει στα καλά καθούμενα.

Ο μυστικιστικός χαρακτήρας του εμπορεύματος δεν ξεπηδάει λοιπόν από την αξία του χρήσης. Ακόμα λιγότερο ξεπηδάει από το περιεχόμενο των στοιχείων που καθορίζουν την αξία. Γιατί, πρώτο, όσο διαφορετικές κι αν είναι οι ωφέλιμες εργασίες ή οι παραγωγικές δραστηριότητες, αποτελεί φυσιολογική αλήθεια ότι είναι λειτουργίες του ανθρώπινου οργανισμού και ότι κάθε μια τέτοια λειτουργία, όποιο κι αν είναι το περιεχόμενο και η μορφή της, είναι στην ουσία ξόδεμα μυαλού, νεύρων, αισθητηρίων, οργάνων κλπ του ανθρώπου. Δεύτερο, όσο για αυτό που βρίσκεται στη βάση του καθορισμού του μεγέθους της αξίας δηλαδή η χρονική διάρκεια αυτού του ξοδέματος ή η ποσότητα της εργασίας, η ποσότητα διακρίνεται ακόμα και απτά από την ποιότητα της εργασίας. Σε όλες τις κοινωνικές καταστάσεις, αν και όχι στον ίδιο βαθμό στις διάφορες βαθμίδες ανάπτυξης, έπρεπε να ενδιαφέρει τους ανθρώπους ο χρόνος εργασίας που απαιτεί η παραγωγή των μέσων συντήρησης. Τέλος, από τη στιγμή που κατά κάποιον τρόπο οι άνθρωποι εργάζονται ο ένας για τον άλλον, αποχτάει και η εργασία τους μια κοινωνική μορφή.

Από πού πηγάζει λοιπόν ο αινιγματικός χαρακτήρας του προϊόντος της εργασίας μόλις το προϊόν αυτό παίρνει τη μορφή του εμπορεύματος; Ολοφάνερα από αυτή την ίδια τη μορφή. Η ομοιότητα των ανθρωπίνων εργασιών αποκτάει την εμπράγματη μορφή της όμοιας αξιακής αντικειμενικότητας των προϊόντων της εργασίας. Το μέτρο του ξοδέματος της ανθρώπινης εργασίας με τη χρονική της διάρκεια αποκτάει τη μορφή του μεγέθους της αξίας των προϊόντων της εργασίας. Τέλος οι σχέσεις ανάμεσα στους παραγωγούς, μέσα στις οποίες πραγματοποιούνται αυτοί οι κοινωνικοί καθορισμοί των εργασιών τους, αποκτούν τη μορφή μιας κοινωνικής σχέσης των προϊόντων της εργασίας.

Το μυστηριώδες της εμπορευματικής μορφής συνίσταται λοιπόν απλούστατα στο ότι αντανακλάει στους ανθρώπους τα κοινωνικά χαρακτηριστικά των προϊόντων της εργασίας, σαν φυσικές κοινωνικές ιδιότητες αυτών των πραγμάτων, και γιαυτό η κοινωνική σχέση των παραγωγών με τη συνολική εργασία φαίνεται σε αυτούς σαν μια κοινωνική σχέση αντικειμένων που υπάρχει έξω από αυτούς. Με αυτό το quid pro quo τα προϊόντα της εργασίας γίνονται εμπορεύματα, αισθητά υπεραισθητά ή κοινωνικά πράγματα. Έτσι και η φωτεινή εντύπωση ενός πράγματος στο οπτικό νεύρο δεν παρουσιάζεται σαν υποκειμενικός ερεθισμός του ίδιου του οπτικού νεύρου, αλλά σαν αντικειμενική μορφή ενός πράγματος που βρίσκεται έξω από το μάτι. Όταν όμως βλέπει κανείς, εκπέμπεται πραγματικά φως από ένα πράγμα, από ένα εξωτερικό αντικείμενο, σε ένα άλλο πράγμα, στο μάτι. Πρόκειται για μια φυσική σχέση ανάμεσα σε φυσικά πράγματα. Αντίθετα, η εμπορευματική μορφή και η αξιακή σχέση των προϊόντων της εργασίας με την οποία εμφανίζεται δεν έχει απολύτως καμιά σχέση με την υλική τους φύση και με τις εμπράγματες σχέσεις που απορρέουν από αυτήν. Πρόκειται μόνο για την καθορισμένη κοινωνική σχέση των ίδιων των ανθρώπων που παίρνει εδώ τη φαντασμαγορική μορφή μιας σχέσης ανάμεσα σε πράγματα. Για να βρούμε λοιπόν μια αναλογία, πρέπει να καταφύγουμε στην νεφελώδη περιοχή του θρησκευτικού κόσμου. Εδώ τα προϊόντα του ανθρώπινου κεφαλιού φαίνονται σαν να ναι προικισμένα με δική τους ζωή, σαν αυτοτελείς μορφές που βρίσκονται σε σχέσεις μεταξύ τους και με τους ανθρώπους. Το ίδιο γίνεται και στον κόσμο των εμπορευμάτων με τα προϊόντα του ανθρώπινου χεριού. Αυτό το ονομάζω φετιχισμό, που κολλάει στα προϊόντα της εργασίας μόλις αρχίσουν να παράγονται σαν εμπορεύματα, και που γιαυτό είναι αχώριστος από την εμπορευματική παραγωγή.

Αυτός ο φετιχιστικός χαρακτήρας του κόσμου των εμπορευμάτων πηγάζει, όπως δείξαμε κιόλας με την πιο πάνω ανάλυση, από τον ιδιόμορφο κοινωνικό χαρακτήρα της εργασίας, που παράγει εμπορεύματα.

Γενικά τα αντικείμενα χρήσης γίνονται εμπορεύματα μόνο γιατί είναι προϊόντα ατομικών εργασιών που ασκούνται η μια ανεξάρτητα από την άλλη. Το σύνολο αυτών των ατομικών εργασιών αποτελεί την συνολική εργασία της κοινωνίας. Επειδή οι παραγωγοί έρχονται σε κοινωνική επαφή μόνο με την ανταλλαγή των προϊόντων της εργασίας τους, και τα ειδικά κοινωνικά χαρακτηριστικά των ατομικών τους εργασιών φανερώνονται μονάχα μέσα στα πλαίσια αυτής της ανταλλαγής. Με άλλα λόγια οι ατομικές εργασίες δρουν στην πράξη σαν μέλη της συνολικής εργασίας της κοινωνίας μόνο μέσω των σχέσεων που η ανταλλαγή φέρνει τα προϊόντα της εργασίας μεταξύ τους και μέσω αυτών των προϊόντων τους ίδιους τους παραγωγούς. Γιαυτό, οι κοινωνικές σχέσεις των ατομικών τους εργασιών φαίνονται στους τελευταίους αυτό που είναι, δηλαδή όχι σαν άμεσα κοινωνικές σχέσεις των προσώπων στις δουλειές τους, μα αντίθετα σαν εμπράγματες σχέσεις των προσώπων και σαν κοινωνικές σχέσεις των πραγμάτων.

Μόνο μέσα στα πλαίσια της ανταλλαγής τους αποκτούν τα προϊόντα της εργασίας μια κοινωνικά όμοια αξιακή αντικειμενικότητα, που ξεχωρίζει από την υλικά διαφορετική αντικειμενικότητα χρήσης τους. Αυτή η διάσπαση του προϊόντος της εργασίας σε ωφέλιμο πράγμα και σε πράγμα με αξία πραγματοποιείται στη πράξη μόνο από τότε που η ανταλλαγή απόκτησε πια αρκετή έκταση και σπουδαιότητα, ώστε να παράγονται ωφέλιμα πράγματα ειδικά για την ανταλλαγή και επομένως ο χαρακτήρας των πραγμάτων σαν αξίες παίρνεται υπόψη μέσα στην ίδια κιόλας την παραγωγή τους. Από τη στιγμή αυτή οι ατομικές εργασίες των παραγωγών αποκτούν πραγματικά διπλό κοινωνικό χαρακτήρα. Από τη μία είναι υποχρεωμένες σαν καθορισμένες ωφέλιμες εργασίες να ικανοποιούν μια καθορισμένη κοινωνική ανάγκη και να αποδείχνουν έτσι ότι είναι κατάλληλες σαν κρίκοι της συνολικής εργασίας, του αυθόρμητου συστήματος του κοινωνικού καταμερισμού της εργασίας. Από την άλλη ικανοποιούν τις πολυποίκιλες ανάγκες των ίδιων των παραγωγών τους, μόνο εφόσον κάθε ξεχωριστή ωφέλιμη ατομική εργασία μπορεί να ανταλλάσσεται με οποιοδήποτε άλλο ωφέλιμο είδος ατομικής εργασίας και επομένως θεωρείται ίση με αυτό. Η ισότητα από όλες τις απόψεις, διαφορετικών εργασιών μπορεί να υπάρχει μόνο στην αφαίρεση από την πραγματική τους ανισότητα, στην αναγωγή τους στο κοινό εκείνο χαρακτηριστικό, που το χουν σαν ξόδεμα ανθρώπινης εργατικής δύναμης, αφηρημένης ανθρώπινης εργασίας. Το μυαλό των ατομικών παραγωγών αντανακλάει αυτόν τον διπλό κοινωνικό χαρακτήρα των ατομικών τους εργασιών μόνο με τις μορφές που εμφανίζονται στην πρακτική κυκλοφορία, στην ανταλλαγή των προϊόντων – αντανακλάει δηλ. τον κοινωνικά ωφέλιμο χαρακτήρα των ατομικών τους εργασιών με τη μορφή ότι το προϊόν της εργασίας πρέπει να είναι ωφέλιμο, και μάλιστα ωφέλιμο για άλλους αντανακλάει με άλλα λόγια τον κοινωνικό χαρακτήρα της ισότητας των διαφορετικών στο είδος τους εργασιών με τη μορφή ότι αυτά τα διαφορετικά από υλική άποψη πράγματα, τα προϊόντα της εργασίας, έχουν το κοινό χαρακτηριστικό να είναι αξίες.

Επομένως οι άνθρωποι δεν συσχετίζουν μεταξύ τους τα προϊόντα της εργασίας τους σαν αξίες επειδή τα πράγματα αυτά χρησιμεύουν για αυτούς σαν εμπράγματα περιβλήματα ομοειδούς ανθρώπινης εργασίας. Αντίστροφα. Εξισώνοντας στην ανταλλαγή το ένα με το άλλο τα διαφορετικά προϊόντα τους σαν αξίες, εξισώνουν μεταξύ τους τις διάφορες εργασίες τους σαν ανθρώπινη εργασία. Δε το ξέρουν αυτό μα το κάνουν. Έτσι λοιπόν, δεν είναι γραμμένο στο κούτελο της αξίας τι πράγμα είναι. Η αξία αντίθετα μετατρέπει κάθε προϊόν της εργασίας σε κοινωνικό ιερογλυφικό. Αργότερα οι άνθρωποι προσπαθούν να αποκρυπτογραφήσουν το νόημα του ιερογλυφικού και να ανακαλύψουν το μυστικό του δικού τους κοινωνικού προϊόντος, γιατί ο καθορισμός των αντικειμένων χρήσης, σαν αξίες είναι δικό τους κοινωνικό προϊόν, όπως πχ και η γλώσσα. Η κατοπινότερη επιστημονική ανακάλυψη ότι τα προϊόντα της δουλειάς σαν αξίες είναι απλώς εμπράγματες εκφράσεις της ανθρώπινης εργασίας που ξοδεύτηκε για την παραγωγή τους, σημειώνει εποχή στην ιστορία της εξέλιξης της ανθρωπότητας, δεν διαλύει όμως σε καμιά περίπτωση την εμπράγματη απατηλή όψη του κοινωνικού χαρακτήρα της εργασίας. Αυτό λοιπόν που ισχύει μόνο για αυτή την ιδιαίτερη μορφή παραγωγής, για την εμπορευματική παραγωγή, ότι δηλαδή ο ειδικός κοινωνικός χαρακτήρας των ανεξάρτητων της μιας από την άλλη ατομικών εργασιών συνίσταται στο ότι είναι ίσες σαν ανθρώπινη εργασία και ότι παίρνει τη μορφή του αξιακού χαρακτήρα των προϊόντων της εργασίας, φαίνεται πριν όπως και ύστερα από αυτή την ανακάλυψη, στους ανθρώπους που επηρεάζονται από τις σχέσεις της εμπορευματικής παραγωγής εξίσου οριστική, όπως και η μορφή του αέρα σαν φυσικού σώματος έμεινε η ίδια ύστερα από την επιστημονική ανάλυση του στα στοιχεία του.

Αυτό που πριν από όλα ενδιαφέρει πρακτικά τους ανταλλαχτές προϊόντων είναι το ζήτημα, πόσα ξένα προϊόντα θα πάρουν για το δικό τους προϊόν, δηλαδή με βάση ποιες αναλογίες ανταλλάσσονται τα προϊόντα μεταξύ τους. Από τη στιγμή που οι αναλογίες αυτές έχουν ωριμάσει ως το σημείο που αποκτούν κάποια από συνήθεια σταθερότητα, φαίνεται σαν να πηγάζουν από την φύση των προϊόντων της εργασίας, έτσι που πχ ένας τόνος σίδερο να έχει ίση αξία με 2 ουγγές χρυσό, όπως μια λίβρα χρυσός και μια λίβρα σίδερο έχουν το ίδιο βάρος, παρά τις διαφορετικές φυσικές και χημικές ιδιότητες τους. Πραγματικά, ο αξιακός χαρακτήρας των προϊόντων της εργασίας παγιώνεται μόνο με την πραγματοποίηση τους σαν αξιακά μεγέθη. Τα τελευταία μεταβάλλονται διαρκώς, ανεξάρτητα από τη θέληση, την πρόγνωση και τις πράξεις των προσώπων που ανταλλάσουν. Η δική τους κοινωνική κίνηση έχει για αυτούς τη μορφή μιας κίνησης πραγμάτων που τους ελέγχουν, αντί να τα ελέγχουν. Χρειάζεται να έχει ολοκληρωθεί η ανάπτυξη της εμπορευματικής παραγωγής, προτού ξεπηδήσει από την ίδια την πείρα η επιστημονική κατανόηση ότι οι ατομικές εργασίες που ασκούνται ανεξάρτητα η μία από την άλλη, που όμως εξαρτιόνται ολόπλευρα η μία από την άλλη σαν αυτοφυείς κρίκοι του κοινωνικού καταμερισμού της εργασίας, ανάγονται συνεχώς στο κοινωνικό αναλογικό μέτρο τους, γιατί ο κοινωνικά αναγκαίος χρόνος εργασίας που απαιτείται για την παραγωγή τους επιβάλλεται βίαια σαν ρυθμιστικός φυσικός νόμος στις τυχαίες και πάντα κυμαινόμενες ανταλλακτικές σχέσεις των προϊόντων τους, όπως επιβάλλεται σε έναν ο νόμος της βαρύτητας όταν γκρεμιστεί το σπίτι του πάνω στο ίδιο του το κεφάλι. Γιαυτό, ο καθορισμός του μεγέθους της αξίας από το χρόνο εργασίας αποτελεί ένα μυστικό που κρύβεται πίσω από τις ορατές κινήσεις των σχετικών αξιών των εμπορευμάτων. Η ανακάλυψη του αναιρεί την απατηλή όψη ότι τα αξιακά μεγέθη των προϊόντων της εργασίας καθορίζονται απλώς τυχαία, δεν αναιρεί όμως καθόλου την εμπράγματη μορφή τους.

Η σκέψη για τις μορφές της ανθρώπινης ζωής, επομένως και η επιστημονική τους ανάλυση, ακολουθεί γενικά ένα δρόμο αντίθετο από την πραγματική εξέλιξη. Αρχίσει κατόπιν εορτής δηλαδή με τα ολοκληρωμένα αποτελέσματα του προτσές ανάπτυξης. Οι μορφές, που βάζουν στα προϊόντα της δουλειάς τη σφραγίδα του εμπορεύματος και που επομένως αποτελούν προϋποθέσεις της εμπορευματικής κυκλοφορίας έχουν κιόλας αποκτήσει τη σταθερότητα φυσικών μορφών της κοινωνικής ζωής, προτού οι άνθρωποι προσπαθήσουν να κατανοήσουν όχι τον ιστορικό χαρακτήρα αυτών των μορφών, που μάλλον τις θεωρούν κιόλας αναλλοίωτες μα το περιεχόμενο τους. Έτσι μόνο η ανάλυση των τιμών των εμπορευμάτων οδήγησε στον προσδιορισμό του μεγέθους της αξίας, μόνο η κοινή χρηματική έκφραση των εμπορευμάτων οδήγησε στην παγίωση του αξιακού τους χαρακτήρα. Μα ίσα ίσα αυτή η ολοκληρωμένη μορφή – η χρηματική μορφή – του κόσμου των εμπορευμάτων, αντί να αποκαλύψει συγκάλυψε με ένα πέπλο από πράγματα τον κοινωνικό χαρακτήρα των ατομικών εργασιών. Όταν λέω ότι το σακάκι, τα υποδήματα κλπ αναφέρονται στο πανί σαν τη γενική ενσάρκωση της αφηρημένης ανθρώπινης εργασίας, χτυπάει στα μάτια ο παραλογισμός αυτής της έκφρασης. Όταν όμως οι παραγωγοί του σακακιού, των υποδημάτων κλπ συσχετίζουν τα εμπορεύματα αυτά με πανί ή με χρυσό και ασήμι, πράγμα που δεν αλλάζει τίποτα στην υπόθεση – σαν γενικό ισοδύναμο, τότε η συσχέτιση των ατομικών τους εργασιών με τη συνολική εργασία της κοινωνίας τους φαίνεται ακριβώς με αυτή την παράλογη μορφή.

Τέτοιου είδους μορφές αποτελούν ακριβώς τις κατηγορίες της αστικής οικονομικής. Είναι κοινωνικά ισχύουσες και επομένως αντικειμενικές μορφές νόησης για τις σχέσεις παραγωγής αυτού του ιστορικά καθορισμένου κοινωνικού τρόπου παραγωγής, της εμπορευματικής παραγωγής. Γιαυτό, μόλις καταφύγουμε σε άλλες μορφές παραγωγής εξαφανίζεται αμέσως όλος ο μυστικισμός του κόσμου των εμπορευμάτων, όλη η γοητεία και φαντασματικότητα που περιβάλλουν σαν με ένα σύννεφο τα προϊόντα της εργασίας πάνω στη βάση της εμπορευματικής παραγωγής.

πηγή φωτογραφίας: https://1-2.gr/2017/10/07/anoikeio-kai-fetihismos/