Το Λονδίνο του Ανατολικού East End και η συγκρότηση μιας κοινότητας υπό συνθήκες ακραίας εκμετάλλευσης και καταπίεσης
Αν και η παρουσία Εβραίων στη Βρετανία ανάγεται ιστορικά περίπου από το 1066, η σύγχρονη Εβραϊκή Κοινότητα του Λονδίνου συγκροτείται ουσιαστικά ως κοινωνικό και πολιτισμικό μέγεθος στο διάστημα 1881-1914, μέσα από διαδοχικά κύματα μετανάστευσης που ακολούθησαν τα αντισημιτικά πογκρόμ στη Ρωσική Αυτοκρατορία, την Πολωνία και άλλες περιοχές της Ανατολικής Ευρώπης. Μέχρι τη δεκαετία του 1930, ο εβραϊκός πληθυσμός του Λονδίνου είχε φτάσει τις 183.000 περίπου, με την πλειονότητα συγκεντρωμένη στο Ανατολικό Λονδίνο (East End), όπου το χαμηλότερο κόστος ενοικίασης καθιστούσε την εγκατάσταση οικονομικά εφικτή για το φτωχό τμήμα του πληθυσμού. Το Stepney αποτελούσε τον πυρήνα αυτής της εγκατάστασης, με περίπου 60.000 Εβραίους κατοίκους, μέσα σε συνθήκες διαβίωσης που κυμαίνονταν από δύσκολες έως ανοιχτά τραγικές, συνθήκες που επιδεινώθηκαν περαιτέρω με την οικονομική ύφεση της δεκαετίας του 1930 και τη συνακόλουθη αύξηση της ανεργίας και την υποβάθμιση των όρων πώλησης της εργατικής δύναμης.
Παρά τις αντικειμενικά αντίξοες συνθήκες, αναπτύχθηκε ένας πλούσιος πολιτισμικός και θεσμικός ιστός της Εβραϊκής Κοινότητας που περιλάμβανε συναγωγές, εκπαιδευτικά ιδρύματα, θεατρικούς χώρους, καφενεία, εργατικά σωματεία και πολιτικές οργανώσεις, όπου λειτουργούσε ως μηχανισμός κοινωνικής συνοχής και αντίστασης απέναντι στην περιθωριοποίηση της κοινότητας.
Οι υλικές αυτές στερήσεις, σε συνδυασμό με έναν ήδη βαθιά ριζωμένο αντισημιτισμό στην αγγλική κοινωνία, κατηύθυναν την κοινωνική δυσαρέσκεια των γειτονικών, επίσης υποβαθμισμένων, πληθυσμιακών ομάδων εναντίον μιας εύκολα αναγνωρίσιμης, εντοπισμένης εβραϊκής κοινότητας. Ήδη από τις αρχές του 20ού αιώνα άρχισαν να δραστηριοποιούνται οργανώσεις που εκμεταλλεύονταν αυτή τη δυναμική, πάνω στην οποία οικοδόμησε συστηματικά την πολιτική του στρατηγική ο Oswald Mosley. Ο κυρίαρχος δημόσιος λόγος της εποχής αναπαρήγαγε ταυτόχρονα δύο αντιφατικές, αλλά λειτουργικά συμπληρωματικές, αναπαραστάσεις: αφενός το στερεότυπο του πλούσιου εβραίου τοκογλύφου, αφετέρου την πραγματικότητα των γκέτο και της συστηματικής φτώχειας, μια αντίφαση που δεν αναιρούσε τη ρητορική ισχύ του στερεοτύπου, αντίθετα τη ενίσχυε.
Ο Oswald Mosley και η Βρετανική Ένωση Φασιστών
Έως το 1936, η Βρετανική Ένωση Φασιστών (British Union of Fascists, BUF) είχε εδραιωθεί ως η μεγαλύτερη οργανωμένη αντισημιτική δύναμη στη Βρετανία. Ο ηγέτης της, Sir Oswald Mosley, είχε διανύσει μια πολιτική πορεία που ξεκίνησε εντός των τάξεων τόσο των Συντηρητικών όσο και των Εργατικών, πριν ιδρύσει το δικό του Νέο Κόμμα, το οποίο, μετά τη συνάντησή του με τον Μουσολίνι το 1932, μετουσιώθηκε σε ανοιχτά φασιστικό μόρφωμα. Ο Mosley επιχείρησε συστηματικά να κεφαλαιοποιήσει πολιτικά την κοινωνική οργή και την απογοήτευση που είχε γεννήσει η οικονομική ύφεση, προβάλλοντας το όραμα ενός μονοκομματικού αυταρχικού καθεστώτος, το οποίο φέρεται να υπερβαίνει τις ταξικές διαιρέσεις μέσα από την ανάδυση ενός φαντασιακού, του «νέου φασιστικού ανθρώπου». Έως το 1934, η οργάνωση αριθμούσε 40.000 μέλη και απολάμβανε την ανοιχτή στήριξη της εφημερίδας Daily Mail.
Παράλληλα, όμως, με την ανάπτυξη του φασιστικού κινήματος, αναπτυσσόταν εξίσου και το αντιφασιστικό μέτωπο, μια ετερόκλητη συσπείρωση κομμουνιστών, σοσιαλιστών, συνδικαλιστικών ενώσεων, ελευθεριακών, αναρχικών και άλλων αγωνιστών της εργατικής τάξης. Μέσα στο 1936, η BUF κλιμάκωσε την αντισημιτική της εκστρατεία, μεταφέροντας την πολιτική βία πλέον ανοιχτά στους δρόμους του Ανατολικού Λονδίνου, μια κλιμάκωση που βρήκε, παράδοξα αλλά όχι αναίτια, ερείσματα σε γειτονικές υποβαθμισμένες κοινότητες, όπως η ιρλανδική. Ενθαρρυμένος από αυτή τη δυναμική, ο Mosley ανακοίνωσε ότι θα γιόρταζε τα τέταρτα γενέθλια της BUF πραγματοποιώντας πορεία στο ίδιο το Stepney, δηλαδή στην καρδιά του εβραϊκού Ανατολικού Λονδίνου, στις 4 Οκτωβρίου 1936.
Η αντιφασιστική αυτο-οργάνωση απέναντι στον Mosley
Η ανακοίνωση αυτή προκάλεσε αναμενόμενο σοκ στην εβραϊκή κοινότητα, μια κοινότητα που είχε, ωστόσο, ήδη αποκτήσει μια τραγική εξοικείωση με τέτοιες προκλήσεις. Διαπιστώνοντας την αδράνεια των επίσημων εβραϊκών θεσμικών φορέων, οι κάτοικοι του Stepney αποφάσισαν να αυτο-οργανωθούν απέναντι στην BUF. Τον Ιούλιο του 1936, 86 οργανώσεις συναντήθηκαν για να σχεδιάσουν συλλογικά την αναχαίτιση του Mosley, συνάντηση από την οποία προέκυψε και η ίδρυση του Εβραϊκού Συμβουλίου κατά του Φασισμού και του Αντισημιτισμού. Η πρώτη προσπάθεια αποτροπής της πορείας μέσω της θεσμικής οδού, με τη συγκέντρωση 100.000 υπογραφών προς την κυβέρνηση, απέτυχε, καθώς η κυβέρνηση αρνήθηκε να απαγορεύσει την εκδήλωση. Η μόνη εναπομένουσα δυνατότητα ήταν η άμεση, συλλογική προστασία της κοινότητας από τους ίδιους τους κατοίκους.
Ενώ τόσο το εβραϊκό όσο και το ευρύτερο κατεστημένο κάλεσε τον κόσμο να μείνει μακριά από τους δρόμους, η υπόλοιπη κοινωνία άρχισε να κινητοποιείται αυτόνομα. Το Κομμουνιστικό Κόμμα είχε αρχικά προγραμματίσει, για την ίδια ημέρα, ξεχωριστή αντιφασιστική συγκέντρωση αλληλεγγύης για την Ισπανία σε άλλο σημείο της πόλης, ωστόσο, υπό την πίεση που ασκούσε η δυναμική του ίδιου του αντιφασιστικού κινήματος από τα κάτω, η τοπική του οργάνωση αναγκάστηκε τελικά να στραφεί και να καλέσει σε κινητοποίηση στο Ανατολικό Λονδίνο.
Η Μάχη του Cable Street
Στις 4 Οκτωβρίου 1936, οι διάφορες αντιφασιστικές ομάδες άρχισαν να καταλαμβάνουν θέσεις σε κομβικά σημεία της πόλης. Η πρώτη τους απόπειρα αντιμετωπίστηκε με απώθηση εκ μέρους της αστυνομίας, γεγονός που προδιέγραψε τον χαρακτήρα όσων επρόκειτο να ακολουθήσουν εκείνη τη μέρα. Το αντιφασιστικό πλήθος προχώρησε στον αποκλεισμό της κύριας εισόδου προς το Ανατολικό Λονδίνο, καθιστώντας αναπόφευκτο το ενδεχόμενο σύγκρουσης, καθώς οποιαδήποτε διαδρομή κι αν επέλεγε τελικά ο Mosley, όφειλε κατ’ ανάγκη να διέλθει από εκείνο ακριβώς το σημείο. Οι εκτιμήσεις για το μέγεθος της συγκέντρωσης διίστανται σημαντικά και ήταν κυμαινόμενες από 100.000 έως και μισό εκατομμύριο ανθρώπους, με κυρίαρχα συνθήματα το «Δεν θα περάσουν» (δάνειο από την ισπανική αντιφασιστική παράδοση του «No pasarán») και το «Κάτω ο φασισμός».
Απέναντι σε μια δύναμη 6.000 αστυνομικών, η οποία επιχείρησε να διαλύσει τη συγκέντρωση, τέσσερις αντιφασίστες οδηγοί τραμ κατάφεραν, εγκαταλείποντας τα οχήματά τους στη μέση του δρόμου, να δημιουργήσουν αυτοσχέδια οδοφράγματα, αναγκάζοντας τελικά την αστυνομία σε υποχώρηση, παρά τη συνέχιση των βίαιων επεμβάσεων της. Τα τοπικά καφενεία μετατράπηκαν αυθόρμητα σε σημεία παροχής των πρώτων βοηθειών για τους τραυματίες των συγκρούσεων. Καθώς ο Mosley ανέμενε, πλαισιωμένος από χιλιάδες μελανοχίτωνες οπαδούς του, η αστυνομία επιχείρησε να του εξασφαλίσει εναλλακτική διέλευση μέσω της Cable Street. Ωστόσο, και η Cable Street είχε ήδη οργανωθεί κατάλληλα για την υποδοχή τους. Από τα μπαλκόνια των κτιρίων, οι κάτοικοι εξαπέλυσαν προς στους φασίστες και τους αστυνομικούς ένα ευρύ φάσμα αντικειμένων, γλάστρες, πέτρες, κομμάτια ξύλου, πόδια καρεκλών, αλλά και λαχανικά, σκουπίδια, ακόμη και περιεχόμενα ουροδοχείων. Παράλληλα, ξηλώθηκαν πλάκες πεζοδρομίου και ανατράπηκαν λεωφορεία προς κατασκευή των οδοφραγμάτων, ενώ ακόμα και παιδιά της γειτονιάς συνέβαλαν ρίχνοντας πιπέρι στα άλογα της έφιππης αστυνομίας και σκορπίζοντας γυάλινες μπίλιες στο οδόστρωμα, ώστε τα ζώα να χάνουν την ισορροπία τους.
Η αστυνομία κατόρθωσε τελικά να σχηματίσει ένα προστατευτικό κλοιό γύρω από το σημείο της συγκέντρωσης των φασιστών, διασφαλίζοντας προσωρινά την σωματική ακεραιότητα του Mosley και των οπαδών του. Η ένταση, ωστόσο, συνέχισε να κλιμακώνεται μέχρι το σημείο όπου τόσο οι φασίστες όσο και η συνοδεία τους, χιλιάδες αστυνομικοί, βρέθηκαν ουσιαστικά αποκλεισμένοι, αναγκασμένοι τελικά να υποχωρήσουν. Οι συγκρούσεις συνεχίστηκαν έως ότου οι Μελανοχίτωνες αποχώρησαν τελικά προς το Hyde Park, ενώ ο ίδιος ο Mosley απομακρύνθηκε διά αυτοκινήτου υπό αστυνομική συνοδεία.
Η έκβαση της ημέρας καταγράφηκε στη συλλογική μνήμη με έναν απλό, αλλά απόλυτα σαφή τρόπο «Νίκη. Δεν πέρασαν».
Επίλογος
Η καταστολή εκείνης της ημέρας έπληξε σχεδόν αποκλειστικά την αντιφασιστική πλευρά: 79 αντιφασίστες, άνδρες και γυναίκες, συνελήφθησαν, οι περισσότεροι έπειτα από βάναυσο ξυλοδαρμό από την αστυνομία, ενώ μόλις 5 φασίστες οδηγήθηκαν σε σύλληψη. Η δυσαναλογία αυτή δεν ήταν τυχαία, αποτύπωνε με σαφήνεια το ποια πλευρά το κράτος αντιλαμβανόταν ως πραγματική απειλή προς την τάξη.
Βραχυπρόθεσμα, το κόμμα του Mosley κατάφερε να αποκομίσει πολιτικό όφελος από τα γεγονότα, παρουσιάζοντας εαυτόν ως θύμα τηε «εβραϊκής και κομμουνιστικής βίας». Μόλις μία εβδομάδα αργότερα, ενώ οι αντιφασίστες πανηγύριζαν τη νίκη τους σε συγκέντρωση, η BUF επέστρεψε στο Stepney. Περίπου 200 νεαροί αντισημίτες προχώρησαν σε βανδαλισμούς εβραϊκών καταστημάτων και τον εμπρησμό αυτοκινήτων, επιτέθηκαν σε όποιον θεωρούσαν Εβραίο, φτάνοντας στο σημείο να ρίξουν από το παράθυρο μια κομμώτρια και ένα τετράχρονο κορίτσι. Η ημέρα αυτή έμεινε γνωστή ως το Πογκρόμ του Mile End, και καταγράφεται ως μία από τις σοβαρότερες αντισημιτικές επιθέσεις στη βρετανική ιστορία.
Στον αντίποδα, η Μάχη του Cable Street λειτούργησε ως το σημείο του μετασχηματισμού για το ίδιο το αντιφασιστικό κίνημα, το οποίο στη συνέχεια αναδιοργανώθηκε σε πιο σταθερή βάση, οικοδόμησε ευρύτερες συμμαχίες, και ανέπτυξε συστηματικές εκστρατείες με στόχο να καταδείξει ότι η ευθύνη για την κοινωνική δυσπραγία δεν βάραινε ούτε τους Εβραίους ούτε τους μετανάστες.
Η πολιτική πορεία της BUF, ωστόσο, δεν καθορίστηκε μόνο από την εγχώρια αντιφασιστική αντίσταση. Ο Μουσολίνι, που μέχρι τότε χρηματοδοτούσε την οργάνωση, δεν αποδέχθηκε την αδυναμία του Mosley να επιβληθεί ως κυρίαρχη δύναμη στον δημόσιο χώρο και διέκοψε τη στήριξή του. Ο Mosley επιχείρησε τότε να αποδείξει την πολιτική του βαρύτητα μέσω των δημοτικών εκλογών του Μαρτίου 1937, όπου, παρότι σε περιοχές όπως το Bethnal Green προσέγγισε το 23% των ψήφων, δεν κατάφερε τελικά να εκλέξει ούτε έναν δημοτικό σύμβουλο. Η αποτυχία αυτή οδήγησε στην οριστική διακοπή κάθε ιταλικής χρηματοδότησης, γεγονός που επιτάχυνε τη σταδιακή κατάρρευση της οργάνωσης. Η ανοιχτή στήριξη που εξέφραζε ο Mosley προς τον Χίτλερ σφράγισε τελικά τη μοίρα της BUF: με την κήρυξη του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, η οργάνωση έχασε κάθε εναπομείναν λαϊκό έρεισμα και διαλύθηκε το 1940.
Το κείμενο είναι μια βελτιωμένη εκδοχή μιας παλιότερης μετάφρασης που είχαμε δημοσιεύσει και βρίσκεται εδώ: https://theshadesmag.wordpress.com/2016/10/04/thebattleofcablestreet/
